-तोमनाथ उप्रेती
स्टकहोम जाने विमान बादलमाथि उडिरहेको थियो। तल पृथ्वी थियो। माथि आकाश। बीचमा म। तर त्यो दिन मेरो यात्रा स्विडेनतर्फ मात्र थिएन। म अक्षरतर्फ जाँदै थिएँ। साहित्यतर्फ जाँदै थिएँ। ती शब्दहरूतर्फ जाँदै थिएँ, जसले कहिलेकाहीँ एउटा मानिसलाई सम्पूर्ण संसारसँग जोडिदिन्छन्। मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ। बादलहरू सेता थिए। शान्त थिए। तर मेरो मनमा भने धेरै आवाजहरू थिए। मैले आफैँलाई सोधेँ—“साहित्य आखिर के हो?” उत्तर आएन। फेरि सोधेँ—“किन एउटा किताबले संसार हल्लाउन सक्छ?” फेरि मौनता। सायद साहित्यको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यही हो। उसले तत्काल उत्तर दिँदैन। उसले मानिसभित्र प्रश्न जन्माउँछ।
विमान स्टकहोमतिर झर्दै थियो। तल नीलो पानी देखिन थाल्यो। टापुहरू देखिए। पुलहरू देखिए। हरियाली देखियो। मलाई लाग्यो—यो शहर पनि एउटा किताबजस्तै रहेछ। पाना धेरै। कथा धेरै। चरित्र धेरै। अर्थ झन् धेरै। स्टकहोमको चिसो हावाले विमानस्थलबाट बाहिर निस्कँदा मलाई छोयो। शरीरले जाडो महसुस गर्यो। तर मनमा एउटा अनौठो न्यानोपन थियो। म नोबेल साहित्यको संसारमा प्रवेश गर्दै थिएँ। सहरका सडकहरू शान्त थिए। मानिसहरू आफ्नै गतिमा हिँडिरहेका थिए। तर मभित्र इतिहास कराइरहेको थियो—हेमिङ्वे, मार्खेज, टोनी मोरिसन, पाब्लो नेरुदा, जोसेफ ब्रोड्स्की, रवीन्द्रनाथ ठाकुर, हेरोल्ड पिन्टर, युजिन ओ’नील। कति नाम। कति भाषा। कति देश। तर एउटै संसार। अक्षरको संसार।
म एउटा पुरानो पुस्तक पसलअगाडि रोकिएँ। झ्यालभित्र पुस्तकहरू थिए। कभरहरू फरक थिए। भाषाहरू फरक थिए। तर प्रत्येक पुस्तकले एउटै कुरा भनिरहेको जस्तो लाग्यो—“मलाई पढ। मभित्र प्रवेश गर। अनि आफ्नै जीवनलाई नयाँ आँखाले हेर।” म मुस्कुराएँ। “पुस्तक पनि यात्रा रहेछ,” मैले आफैँसँग भनेँ। “तर यसको बाटो नक्सामा हुँदैन।” त्यसपछि मेरो यात्रा समयतर्फ मोडियो। मैले कल्पना गरेँ—सन् १९०७। रड्यार्ड किप्लिङ। केवल ४१ वर्ष। साहित्यको सर्वोच्च सम्मान। अनि अर्को दृश्य आयो—सन् २००७। डोरिस लेसिङ। ८१ वर्ष। मैले आफैँलाई भनेँ—“साहित्यमा ढिलो भन्ने हुँदैन।” युवा र वृद्ध। दुवै एउटै यात्राका यात्री। उमेरले शरीरलाई नाप्न सक्छ। प्रतिभालाई नाप्न सक्दैन।
मेरो मन अचानक सन् १९१३ तिर पुग्यो। रवीन्द्रनाथ ठाकुर। एशियाबाट पहिलो नोबेल साहित्य विजेता। गैरयुरोपेली मूलका पहिलो व्यक्ति। पूर्वबाट आएको एउटा आवाज। मलाई लाग्यो, स्टकहोमको चिसो हावाभित्र कतै शान्तिनिकेतनको घाम पनि चम्किरहेको छ। मैले आँखाहरू बन्द गरेँ। पूर्व र पश्चिमबीच एउटा पुल बनेको देखेँ। त्यो पुल साहित्य थियो। साहित्यले भूगोल मेटाउँदो रहेछ। सीमा मेटाउँदो रहेछ। मानिसलाई मानिससँग जोड्दो रहेछ। त्यसपछि मेरो स्मृतिले सन् २०१८ खोज्यो। ओल्गा तोकाचुक। जीवनका सीमाभन्दा माथि उठेर कथात्मक कल्पना गर्न सक्ने क्षमता। मैले सोचेँ—कथा भनेको के हो? केवल घटना? होइन। कथा सम्भावना पनि हो। हामीले बाँचेको जीवनभन्दा बाहिरको जीवन कल्पना गर्ने शक्ति पनि हो।
सन् २०१९ मेरो स्मृतिमा आयो। पिटर हान्के। मानवीय अनुभूतिको परिधि। म एउटा सडकछेउको क्याफेमा बसेँ। कफी आयो। बाफ उठ्यो। मानिसहरू आए। गए। कसैले फोन हेर्यो। कसैले किताब पढ्यो। कसैले झ्यालबाहिर हेर्यो। मलाई अचानक लाग्यो—मानिसको जीवनमा कति धेरै अनकहा कुरा हुन्छन्। हामी बोल्छौँ। तर सबै कुरा बोल्दैनौँ। हामी हाँस्छौँ। तर सबै पीडा देखाउँदैनौँ। साहित्यले त्यही मौनता सुन्छ। त्यही अदृश्य अनुभूतिलाई शब्द दिन्छ। त्यसपछि सन् २०२० आयो। लुइस ग्लक। सुन्दर काव्यात्मक आवाज। मैले स्टकहोमको नदीतिर हेरेँ। पानी बगिरहेको थियो। नदीले कुनै भाषामा कविता लेखेको थिएन। तर त्यो आफैँ कविता थियो। मैले सोचेँ—कविता शब्दमा मात्र हुँदैन। कहिलेकाहीँ पानीमा हुन्छ। हावामा हुन्छ। एक्लोपनमा हुन्छ। एउटा आमाको मौन आँखामा हुन्छ।
त्यसपछि सन् २०२१। अब्दुलरजाक गुरनाह। औपनिवेशिक प्रभाव। संस्कृति। महादेशहरूबीच शरणार्थीको भाग्य। मलाई एउटा सीमा सम्झना भयो। सीमा। जसले नक्सा छुट्याउँछ। तर दुःख छुट्याउन सक्दैन। एउटा मानिस आफ्नो घरबाट टाढा जान्छ। भाषा बदलिन्छ। भूमि बदलिन्छ। समाज बदलिन्छ। तर स्मृति? स्मृति कहाँ जान्छ? म आफैँसँग बोल्दै थिएँ—“के मानिस आफ्नो घरबाट टाढा गएपछि पनि घरभित्रै बाँचिरहन्छ?” उत्तर आयो—“सायद साहित्य त्यही घर हो।” जहाँ विस्थापित मानिसले आफ्नो स्मृति राख्न सक्छ। जहाँ निर्वासित आत्माले आफ्नो आवाज भेट्न सक्छ। साहित्यले कहिलेकाहीँ घर गुमाएका मानिसलाई स्मृतिको घर बनाइदिन्छ।
सन् २०२२। एनी एर्नो। विषयको जडसम्म पुग्ने लेखन। विछोड, सामूहिक स्मृति, निजी जीवन र समाजबीचको सम्बन्ध। मैले आफ्नो बाल्यकाल सम्झिएँ। सानो घर। परिवार। विद्यालय। साथीहरू। पुराना गल्लीहरू। मानिसले आफ्नो जीवन सम्झँदा केवल आफ्नो कथा सम्झँदैन रहेछ। उसले समय सम्झन्छ। समाज सम्झन्छ। आफ्नो पुस्ता सम्झन्छ। आफ्नो देश सम्झन्छ। त्यसैले एउटा व्यक्तिको स्मृति पनि कहिलेकाहीँ सामूहिक इतिहास बन्छ। एउटा घरको कथा पनि एउटा युगको कथा हुन सक्छ। एउटा आमाको आँसुमा एउटा पुस्ताको पीडा लुकेको हुन सक्छ। एउटा प्रेममा एउटा समाजको परिवर्तन देखिन सक्छ।
सन् २०२३। युन फोसे। व्यक्त गर्न नसकिने कुरालाई नाटक र काव्यमा नयाँ ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने क्षमता। मैले आफैँलाई सोधेँ—“के शब्दले सबै कुरा भन्न सक्छ?” मनले भन्यो—“सक्दैन।” त्यसैले त साहित्य जन्मिन्छ। शब्दले नसकेको ठाउँमा मौनता आउँछ। मौनताले नसकेको ठाउँमा प्रतीक आउँछ। प्रतीकले नसकेको ठाउँमा कविता आउँछ। अनि कविताले नसकेको ठाउँमा पाठकको आफ्नै अनुभव आउँछ। त्यही क्षण मैले बुझेजस्तो गरेँ—साहित्य पूर्ण उत्तर होइन। साहित्य अपूर्ण प्रश्नको सुन्दर यात्रा हो। लेखकले सबै कुरा बताउन खोज्दैन। ऊ पाठकलाई आफ्नै अर्थ खोज्ने ठाउँ दिन्छ।
सन् २०२४। हान काङ। ऐतिहासिक सङ्घात। मानव जीवनको कोमलता। मैले इतिहासका पानाहरू पल्टाएँ। युद्ध। हिंसा। दमन। मृत्यु। तर त्यही इतिहासको बीचमा एउटा कोमल हात पनि हुन्छ। एउटा बच्चाको आँसु हुन्छ। एउटी आमाको प्रतीक्षा हुन्छ। एउटा प्रेम हुन्छ। मानवता कहिलेकाहीँ सबैभन्दा कमजोर देखिने ठाउँमै सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छ। इतिहासले मानिसलाई घाउ दिन सक्छ। साहित्यले त्यस घाउलाई देख्न सक्ने संवेदना दिन्छ। त्यसैले साहित्य केवल सुन्दर शब्दको संसार होइन। यो पीडालाई चिन्ने नैतिक दृष्टि पनि हो।
त्यसपछि मेरो स्मृतिमा सन् २०२५ आयो। लास्लो क्राज्नाहोर्काइ। प्रलयकारी भयका बीच पनि कलाको शक्ति पुनः पुष्टि गर्ने प्रभावशाली र दूरदर्शी रचनाहरू। मैले लामो सास फेरेँ। संसारमा भय छ। युद्ध छ। विभाजन छ। अविश्वास छ। मानिस मानिससँग डराइरहेको छ। तर कला अझै बाँचेको छ। कविता अझै लेखिँदैछ। कथा अझै सुनिँदैछ। चित्र अझै कोरिँदैछ। संगीत अझै बज्दैछ। किन? किनकि मानिसले विनाशको बीचमा पनि सिर्जना गर्न छाडेको छैन। सायद यही मानवताको अन्तिम आशा हो। जब संसार अँध्यारो हुन्छ, सिर्जना एउटा सानो दीपक बनेर बलिरहन्छ।
स्टकहोमको शान्त सडकमा हिँड्दै गर्दा मैले आफैँलाई सोधेँ—“साहित्यको यात्रा कहाँबाट सुरु हुन्छ?” मनले उत्तर दियो—“सायद प्राचीन समयबाट।” त्यसैबेला एन कार्सन सम्झिएँ जस्ले सन्र २०२६को नोवेल साहित्य पुरस्कार हात पारिन्। टोरोन्टोमा जन्मेकी उनी शास्त्रीय साहित्यबाट आधुनिक कवितातर्फ आइन्। अनुवाद गरिन्। अध्यापन गरिन्। पुरानो ज्ञानलाई नयाँ स्वर दिइन्। आज नोबेलले उनको यात्रालाई सम्मान गरेको छ। मैले सोचेँ—साहित्यमा नयाँ बाटो बनाउन कहिलेकाहीँ पुराना बाटोमै फर्किनुपर्दो रहेछ।
म स्टकहोमको एउटा पुलमा उभिएँ। तल नदी थियो। माथि आकाश। वरिपरि उज्यालो। मैले आफैँलाई सोधेँ—“नोबेल पुरस्कारले लेखकलाई महान बनाउँछ?” मनले तुरुन्त उत्तर दियो—“होइन।” “त्यसो भए?” “लेखकले संसारलाई नयाँ आँखाले हेर्न सिकाउँदा ऊ महान हुन्छ।” मैले फेरि सोधेँ—“पुरस्कारको अर्थ के हो?” उत्तर आयो—“मानव अनुभवको एउटा गहिरो आवाजलाई संसारले सुनेको प्रमाण।” मैले नदीलाई हेरेँ। पानी चुपचाप बगिरहेको थियो। पुरस्कार स्थिर हुन्छ। नदी चलिरहन्छ। साहित्य पनि त्यस्तै रहेछ। एउटा पुस्तक प्रकाशित हुन्छ। पुरस्कार आउँछ। समारोह सकिन्छ। तर त्यसको अर्थ पुस्तौँसम्म बगिरहन सक्छ।
त्यसपछि मलाई नोबेल पुरस्कारका अस्वीकारका कथाहरू सम्झिए। बोरिस पास्टर्नाक। सन् १९५८। सरकारी दबाब। पुरस्कार स्वीकार गर्न नसक्नु। अर्कोतर्फ जाँ-पल सार्त्र। सन् १९६४। सबै प्रकारका सम्मान अस्वीकार गर्ने आफ्नै विचार। मैले सोचेँ—सम्मान पाउनु ठूलो कुरा हो। तर सम्मान अस्वीकार गर्न सक्ने स्वतन्त्रता पनि सानो कुरा होइन। साहित्यको यात्रा पुरस्कारभन्दा ठूलो रहेछ। लेखकको आत्मसम्मान कहिलेकाहीँ पदकभन्दा भारी हुन्छ। अक्षरको स्वतन्त्रता कुनै पनि संस्थागत सम्मानभन्दा माथि हुन सक्छ। त्यसैले साहित्य केवल पुरस्कारको इतिहास होइन। यो स्वतन्त्र चेतनाको इतिहास पनि हो।
म फेरि नदीतिर हेरेँ। मलाई एउटा कुरा स्पष्ट भयो। साहित्यको वास्तविक नोबेल पाठकको मन हो। कुनै लेखकले एउटा अपरिचित मानिसको पीडा बुझाइदियो भने त्यो पुरस्कार हो। कुनै कविताले एक्लो मानिसलाई साथी बनाइदियो भने त्यो पुरस्कार हो। कुनै कथाले घृणाको ठाउँमा करुणा जन्माइदियो भने त्यो पुरस्कार हो। कुनै पुस्तकले एउटा समाजलाई आफ्नो अनुहार देखाइदियो भने त्यो पुरस्कार हो। लेखकले संसार बदल्न सधैँ ठूलो भाषण गर्नुपर्दैन। एउटा सानो वाक्य पर्याप्त हुन सक्छ। एउटा पात्र पर्याप्त हुन सक्छ। एउटा मौन दृश्य पर्याप्त हुन सक्छ। साहित्यको शक्ति कहिलेकाहीँ आवाजमा होइन, पाठकको अन्तर्मनमा जन्मिने कम्पनमा हुन्छ।
म होटलतिर फर्किन थालेँ। बाटोमा उज्यालो कम हुँदै थियो। सहर शान्त हुँदै थियो। तर मेरो मनभित्र अक्षरहरू जागिरहेका थिए। हेमिङ्वे। मार्खेज। मोरिसन। नेरुदा। ठाकुर। तोकाचुक। एर्नो। फोसे। हान काङ। गुरनाह। ग्लक। हान्के। क्राज्नाहोर्काइ। नामहरू क्रमशः टाढिँदै गए। तर तिनका आवाजहरू नजिकिँदै गए। मैले महसुस गरेँ—लेखकको मृत्यु हुन सक्छ। पुस्तक पुरानो हुन सक्छ। भाषा बदलिन सक्छ। तर एउटा सशक्त विचार समयसँग हार्दैन। एउटा गहिरो अनुभूति मर्दैन। एउटा सत्य अर्को पुस्तामा पुग्ने बाटो खोजिरहन्छ।
मैले अन्तिमपटक पछाडि फर्केर स्टकहोमलाई हेरेँ। मैले आफैँसँग भनेँ—“यात्रा सकियो?” मनले हाँसेर भन्यो—“अझै कहाँ सकियो र?” “अब कहाँ जाने?” “पुस्तकभित्र।” “त्यहाँ के भेटिन्छ?” “मानिस।” “कस्तो मानिस?” “डराएको मानिस।” “अनि?” “प्रेम गरेको मानिस।” “अनि?” “हार खाएको मानिस।” “अनि?” “फेरि उठेको मानिस।” म केहीबेर चुप रहेँ। त्यो संवाद मेरो र मेरो मनबीच मात्र थियो। तर त्यसभित्र सम्पूर्ण साहित्यको इतिहास बोलिरहेको थियो। साहित्यले अन्ततः मानिसलाई नै खोज्छ। उसको डर। उसको प्रेम। उसको हार। उसको पुनर्जन्म।
त्यसपछि बुझेँ। नोबेल साहित्यको वास्तविक यात्रा स्टकहोममा हुँदैन। त्यो लेखकको अन्तर्मनबाट सुरु हुन्छ। पाठकको आँखाबाट गुज्रिन्छ। समाजको स्मृतिमा पुग्छ। अनि समयको नदीमा बगिरहन्छ। पुरस्कारको पदक धातुको हुन्छ। तर साहित्यको पदक स्मृतिको हुन्छ। धातुमा खिया लाग्न सक्छ। स्मृतिमा लाग्दैन। त्यसैले संसार बदलिन्छ। पुस्तकहरू पुराना हुन्छन्। लेखकहरू बित्छन्। पुरस्कारका समारोह सकिन्छन्। तर एउटा राम्रो वाक्य बाँच्छ। एउटा कविता बाँच्छ। एउटा कथा बाँच्छ। एउटा प्रश्न बाँच्छ। र त्यो प्रश्नले अर्को पुस्तालाई फेरि यात्रा गराउँछ।
म निदाउन खोज्दै थिएँ। तर मनले फेरि सोध्यो—“तिमीले आज के पाएर फर्कियौ?” मैले आँखा बन्द गरेँ। उत्तर बिस्तारै आयो—“पुरस्कार होइन।” “के?” “अक्षरमाथिको विश्वास।” म मुस्कुराएँ। बाहिर रात थियो। भित्र एउटा उज्यालो। साहित्यको उज्यालो। मैले महसुस गरेँ—मानिसको सबैभन्दा लामो यात्रा उसको शरीरले गर्दैन। उसको चेतनाले गर्छ। त्यो यात्रा अक्षरबाट सुरु हुन्छ। प्रश्नमा पुग्छ। मौनतामा हराउँछ। र अन्ततः मानिसमै फर्किन्छ। सायद यही साहित्यको नोबेल यात्रा हो। अन्त्यहीन यात्रा। अक्षरबाट आत्मासम्म। आत्माबाट मानवतासम्म। र मानवताबाट फेरि संसारसम्म।