तोमनाथ उप्रेती, उपसचिव, नेपाल सरकार
मानव सभ्यताको इतिहासमा सौन्दर्यप्रतिको आकर्षण सधैँ शक्तिशाली मानवीय प्रवृत्तिका रूपमा रहेको छ। प्रकृतिको अनुपम दृश्य, शरीरको आकर्षण, कलाको सौन्दर्य, संगीतको मधुरता र विचारको गहिराइले मानिसको चेतनालाई प्रभावित गर्दै आएका छन्। सौन्दर्यले जीवनमा आनन्द, प्रेरणा र सिर्जनात्मक ऊर्जा प्रदान गर्छ। तर सौन्दर्यप्रतिको आकर्षण जब मोह, आसक्ति र आत्ममुग्धतामा रूपान्तरण हुन्छ, तब यसले मानिसलाई आफ्नै वास्तविक अस्तित्वबाट टाढा लैजान सक्छ। बाह्य आकर्षणप्रतिको अत्यधिक निर्भरताले आत्मस्वीकृति कमजोर बनाउँछ। यही बिन्दुबाट सौन्दर्यको मोह र आत्मचेतनाबीचको दार्शनिक द्वन्द्व सुरु हुन्छ। मानिस बाह्य संसारमा पूर्णता खोज्दै हिँड्छ। तर अन्ततः उसले बुझ्न थाल्छ कि वास्तविक पूर्णता आफ्नै चेतनाको परिष्कारमा निहित छ।
सौन्दर्यको प्रारम्भिक अनुभूति इन्द्रियजन्य हुन्छ। आँखाले रूप देख्छ। कानले ध्वनि सुन्छ। नाकले सुगन्ध अनुभव गर्छ। स्पर्शले कोमलता अनुभूत गर्छ। यी अनुभवले मानिसमा आनन्द र आकर्षण उत्पन्न गर्छन्। तर इन्द्रियबाट प्राप्त सुख परिवर्तनशील हुन्छ। फूल ओइलाउँछ। शरीर वृद्ध हुन्छ। स्वरूप बदलिन्छ। प्रतिष्ठा घट्छ। समयले प्रत्येक बाह्य आकर्षणलाई परिवर्तनको प्रक्रियामा लैजान्छ। तथापि मानिस परिवर्तनशील वस्तुमा स्थायी सुख खोजिरहन्छ। यही मनोवैज्ञानिक विरोधाभास मोहको आधार हो। जब मानिसले क्षणिक आकर्षणलाई स्थायी सन्तुष्टिको स्रोत ठान्छ, तब उसको चेतना आसक्तिको बन्धनमा पर्न थाल्छ।
प्लेटोले सौन्दर्यलाई केवल भौतिक स्वरूपमा सीमित नगरी आदर्श र सत्यसँग सम्बन्धित गरेका छन्। उनको सौन्दर्यसम्बन्धी दर्शनमा इन्द्रियजन्य आकर्षणबाट बौद्धिक तथा आध्यात्मिक सौन्दर्यतर्फ उन्नति गर्ने प्रक्रिया महत्वपूर्ण छ। सिम्पोजियम मा वर्णित प्रेमको आरोहणको अवधारणाले व्यक्तिलाई एउटा सुन्दर शरीरप्रतिको आकर्षणबाट अनेक शरीरको सौन्दर्य, त्यसपछि आत्मा, ज्ञान, नैतिकता र अन्ततः शाश्वत सौन्दर्यको बोधतर्फ उन्मुख गराउँछ। यस दृष्टिले सौन्दर्य केवल उपभोगको विषय होइन। यो उच्च चेतनातर्फ उक्लिने माध्यम पनि हो। बाह्य आकर्षणलाई अन्तिम सत्य नठानी त्यसको गहिरो अर्थ खोज्नु नै दार्शनिक परिपक्वता हो।
पूर्वीय दर्शनले पनि बाह्य सौन्दर्य र आन्तरिक चेतनाबीचको सम्बन्धलाई गम्भीर रूपमा व्याख्या गरेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई मानवीय अस्तित्वको सर्वोच्च उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। बाह्य संसार परिवर्तनशील छ। शरीर, सम्पत्ति र प्रतिष्ठा अस्थायी छन्। तर आत्मबोधले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको गहिरो आयामसँग परिचित गराउँछ। भगवद्गीताले इन्द्रिय, मन र बुद्धिबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्दै इन्द्रिय संयमको महत्त्व स्थापित गरेको छ। इन्द्रियहरू विषयतर्फ आकर्षित हुन्छन्। तर विवेकले तिनलाई अनुशासित गर्नुपर्छ। जब मानिस विवेकविना आकर्षणको पछि लाग्छ, तब आसक्ति र मोह उत्पन्न हुन्छन्। जब विवेकले आकर्षणलाई सन्तुलित गर्छ, तब सौन्दर्य जीवनबोधको माध्यम बन्छ।
बौद्ध दर्शनले सौन्दर्यको मोहलाई अनित्यता र आसक्तिको सिद्धान्तसँग जोडेर व्याख्या गर्छ। संसारका सबै संस्कारित वस्तु परिवर्तनशील छन्। रूप, यौवन, स्वास्थ्य र भौतिक उपलब्धि स्थायी हुँदैनन्। परिवर्तनशील वस्तुलाई स्थायी ठान्नु अविद्याको एउटा स्वरूप हो। यसबाट तृष्णा र उपादान उत्पन्न हुन्छन्। यही आसक्तिले दुःखको निरन्तरता बढाउँछ। बुद्धको शिक्षाले सौन्दर्यलाई अस्वीकार गर्दैन। बरु त्यसप्रतिको अन्धो आसक्तिबाट मुक्त हुन सिकाउँछ। वस्तुलाई जस्तो छ, त्यस्तै रूपमा देख्ने प्रज्ञा विकसित गर्नु नै जागरणको आधार हो। सौन्दर्यको क्षणिकता बुझ्ने व्यक्तिले त्यसको आनन्द लिन सक्छ, तर त्यसको स्वामित्व र स्थायित्वको भ्रममा बाँधिँदैन।
मनोवैज्ञानिक दृष्टिले सौन्दर्यप्रतिको मोह आत्मपहिचान र सामाजिक स्वीकृतिसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ। मानिस आफ्नो स्वरूपलाई अरूको दृष्टिबाट मूल्याङ्कन गर्न थाल्छ। अरूको प्रशंसा प्राप्त गर्दा आत्मसन्तुष्टि बढ्छ। आलोचना हुँदा आत्मविश्वास कमजोर हुन सक्छ। निरन्तर तुलना गर्ने प्रवृत्तिले ईर्ष्या, हीनताबोध र असुरक्षा उत्पन्न गर्छ। कार्ल रोजर्सको आत्मअवधारणासम्बन्धी विचारले व्यक्तिको वास्तविक आत्मबोध र आदर्श आत्मबीचको अन्तरलाई महत्वपूर्ण मान्छ। जब मानिसले आफूलाई सामाजिक अपेक्षाअनुसार मात्र मूल्याङ्कन गर्छ, तब वास्तविक आत्मस्वीकृति कमजोर हुन सक्छ। आत्मचेतनाको विकासका लागि आफ्नो सीमितता, क्षमता, भावना र वास्तविक पहिचानलाई स्वीकार गर्नु आवश्यक हुन्छ।
आधुनिक उपभोक्तावादी समाजले सौन्दर्यलाई बजारको वस्तुमा रूपान्तरण गरेको छ। विज्ञापन उद्योग, फेसन व्यवसाय, सौन्दर्य प्रसाधन र मनोरञ्जन क्षेत्रले आकर्षक शरीर र अनुहारको निश्चित मानक निर्माण गर्छन्। सामाजिक सञ्जालले यस प्रक्रियालाई थप तीव्र बनाएको छ। डिजिटल फिल्टर, कृत्रिम सम्पादन र चयन गरिएका तस्बिरले वास्तविक जीवनभन्दा फरक सौन्दर्यको आदर्श प्रस्तुत गर्छन्। मानिस आफ्नो स्वाभाविक स्वरूपभन्दा डिजिटल रूपमा प्रस्तुत गरिएको स्वरूपप्रति बढी चिन्तित हुन सक्छ। यसले विशेषगरी किशोर तथा युवामा शरीरप्रतिको असन्तुष्टि, सामाजिक तुलना र आत्महीनताको जोखिम बढाउँछ। सौन्दर्यको बजारले मानिसलाई आफू जस्तो छ, त्यस्तै स्वीकार गर्नुभन्दा आफूलाई निरन्तर सुधार्नुपर्ने उपभोक्ताका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ।
यस सन्दर्भमा सौन्दर्यको वस्तुकरण महत्वपूर्ण सामाजिक समस्या हो। मानिसको मूल्य उसको व्यक्तित्व, ज्ञान, सिर्जनशीलता र नैतिकताबाट होइन, बाह्य स्वरूपबाट निर्धारण गर्न थालियो भने मानवीय गरिमा कमजोर हुन्छ। महिलाको शरीरलाई विज्ञापन र मनोरञ्जनको साधन बनाउने प्रवृत्ति यसको उदाहरण हो। पुरुषमा पनि शारीरिक बनावट, शक्ति र बाह्य आकर्षणसम्बन्धी सामाजिक दबाब बढिरहेको छ। सौन्दर्यको निश्चित मापदण्डले विविध शारीरिक स्वरूप र पहिचानलाई अवमूल्यन गर्न सक्छ। त्यसैले सौन्दर्यसम्बन्धी दृष्टिकोण समावेशी हुनुपर्छ। शरीरको सम्मान र आत्मस्वीकृति मानवीय स्वतन्त्रताको महत्वपूर्ण पक्ष हो।
विचारको सौन्दर्य शारीरिक सौन्दर्यभन्दा दीर्घकालीन र प्रभावशाली हुन्छ। सुकरातको जीवन यस सन्दर्भमा महत्वपूर्ण उदाहरण हो। उनको बाह्य स्वरूप परम्परागत सौन्दर्यको मापदण्डअनुसार आकर्षक मानिँदैनथ्यो। तर उनको प्रश्न गर्ने क्षमता, सत्यप्रतिको निष्ठा र बौद्धिक साहसले पश्चिमी दर्शनको जग निर्माण गर्यो। उनले समाजका स्थापित मान्यता र राजनीतिक शक्तिलाई विवेकको कसौटीमा जाँच्न आग्रह गरे। प्लेटो र अरस्तुजस्ता दार्शनिकहरूको बौद्धिक परम्परामा सुकरातको प्रभाव गहिरो रह्यो। उनको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण सत्य स्थापित गर्छ। मानिसको स्थायी प्रभाव अनुहारको आकर्षणबाट होइन, विचारको गहिराइ र चरित्रको दृढताबाट निर्माण हुन्छ।
गौतम बुद्धको जीवन पनि बाह्य मोहबाट आन्तरिक जागरणतर्फको यात्राको असाधारण उदाहरण हो। राजकुमार सिद्धार्थले राजकीय सुख, वैभव र विलासिताबीच जीवन बिताएका थिए। तर वृद्धावस्था, रोग र मृत्युको वास्तविकताले उनलाई अस्तित्वसम्बन्धी गम्भीर प्रश्नतर्फ उन्मुख गरायो। उनले बाह्य सुखको सीमितता पहिचान गरे। सत्य र दुःखको कारण खोज्न राजकीय जीवन त्यागे। उनको साधनाको मूल उद्देश्य मानवीय दुःखको समाधान थियो। बुद्धको जीवनले सौन्दर्य, शक्ति र सम्पत्तिको आकर्षणभन्दा प्रज्ञा, करुणा र आत्मसंयमको महत्व स्थापित गर्छ। बाह्य वैभवले जीवनलाई सुविधाजनक बनाउन सक्छ। तर अस्तित्वको गहिरो प्रश्नको उत्तर दिन सक्दैन।
शारीरिक स्वरूपभन्दा विचार र क्षमताको महत्व बुझाउने अन्य उदाहरण पनि छन्। हेलेन केलरले दृष्टि र श्रवणसम्बन्धी गम्भीर सीमितताका बाबजुद शिक्षा, लेखन र सामाजिक अधिकारको क्षेत्रमा ऐतिहासिक योगदान दिइन्। स्टेफन हकिङले शारीरिक सीमितताबीच पनि ब्रह्माण्ड विज्ञानमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याए। अब्राहम लिंकनको ऐतिहासिक प्रभाव उनको बाह्य आकर्षणभन्दा नेतृत्व, नैतिक दृढता र दासप्रथाविरुद्धको संघर्षसँग जोडिएको छ। यी उदाहरणले मानवीय मूल्य शारीरिक बनावटमा सीमित हुँदैन भन्ने स्पष्ट पार्छन्। विचार, संघर्ष, ज्ञान र मानवीय प्रतिबद्धताले व्यक्तित्वलाई ऐतिहासिक उचाइ प्रदान गर्छन्।
जर्ज बर्नाड शासँग जोडिएको एउटा चर्चित हास्यप्रसङ्गले पनि सौन्दर्य र बुद्धिबीचको सम्बन्धलाई व्यङ्ग्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। सौन्दर्य र बुद्धि दुवैको संयोगबाट सन्तान जन्मिने कल्पनालाई उनले उल्टो सम्भावनाको प्रश्नद्वारा चुनौती दिएको प्रसङ्ग प्रचलित छ। यस्ता कथनको ऐतिहासिक प्रामाणिकता विवादित हुन सक्छ। तर यसको अन्तर्निहित सन्देश महत्वपूर्ण छ। शारीरिक आकर्षण र बौद्धिक क्षमता फरक आयाम हुन्। एउटा गुणका आधारमा अर्को गुणको सुनिश्चितता गर्न सकिँदैन। मानवीय व्यक्तित्वको मूल्याङ्कन समग्र चरित्र, विवेक र व्यवहारका आधारमा हुनुपर्छ।
सौन्दर्यको वास्तविक अर्थ कलात्मक र नैतिक चेतनासँग पनि सम्बन्धित छ। प्रकृतिको सौन्दर्यले मानिसमा विस्मय र कृतज्ञता उत्पन्न गर्छ। संगीतले भावनालाई परिष्कृत गर्छ। साहित्यले जीवनका जटिल अनुभूतिलाई अभिव्यक्ति दिन्छ। चित्रकलाले दृश्य संसारको गहिरो अर्थ उद्घाटन गर्छ। इमानुएल कान्टले सौन्दर्यबोधलाई स्वार्थरहित आनन्दसँग सम्बन्धित गरेका छन्। उनका अनुसार सौन्दर्यको अनुभूति केवल उपयोगिता वा व्यक्तिगत लाभमा आधारित हुँदैन। यसले वस्तुलाई स्वतन्त्र रूपमा अनुभव गर्ने क्षमता विकास गर्छ। यस अर्थमा सौन्दर्यबोध मानिसलाई उपभोगवादी दृष्टिकोणबाट मुक्त गराउने माध्यम पनि बन्न सक्छ।
आत्मचेतनाको विकासमा ध्यान र आत्मनिरीक्षणको विशेष भूमिका हुन्छ। ध्यानले मनका आवेग, इच्छा र प्रतिक्रियालाई अवलोकन गर्ने क्षमता विकास गर्छ। मानिसले आफ्नो आकर्षण, ईर्ष्या, असुरक्षा र आसक्तिलाई बिना पूर्वाग्रह बुझ्न थाल्छ। यस प्रक्रियामा साक्षीभाव विकसित हुन्छ। साक्षीभाव भनेको अनुभवलाई अस्वीकार गर्नु होइन। अनुभवसँग पूर्ण रूपमा तादात्म्य स्थापित नगरी त्यसलाई सचेत रूपमा बुझ्नु हो। जब व्यक्ति आफ्नो मनमा उत्पन्न हुने प्रत्येक आकर्षणलाई अन्तिम सत्य मान्न छोड्छ, तब उसको चेतना स्वतन्त्र र सन्तुलित बन्दै जान्छ।
सौन्दर्यको मोहबाट आत्मचेतनातर्फको यात्रा व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले सामाजिक संस्कृतिलाई पनि प्रभावित गर्छ। समाजले बाह्य स्वरूपभन्दा विचार, ज्ञान, श्रम, सिर्जना र नैतिकतालाई सम्मान गर्न थाल्यो भने स्वस्थ सामाजिक मूल्यको विकास हुन्छ। विद्यालयले विद्यार्थीको शारीरिक आकर्षणभन्दा सिर्जनशीलता र चरित्रलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले कृत्रिम सौन्दर्यका मापदण्डभन्दा विविधता र आत्मस्वीकृतिलाई स्थान दिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार प्रस्तुति र डिजिटल साक्षरता आवश्यक हुन्छ। सार्वजनिक नेतृत्वमा पनि व्यक्तिको बाह्य व्यक्तित्वभन्दा नैतिक आचरण र कार्यक्षमताको मूल्याङ्कन हुनुपर्छ।
यसरी हेर्दा सौन्दर्यको मोह र आत्मचेतनाको उदय परस्पर विरोधी मात्र होइनन्। यी मानव चेतनाको विकासका दुई अन्तरसम्बन्धित चरण हुन्। आकर्षणले मानिसलाई बाह्य संसारसँग परिचित गराउँछ। असन्तुष्टि र अनुभवले उसलाई आत्मअन्वेषणतर्फ डोर्याउन सक्छन्। आत्मचेतनाले सौन्दर्यप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्छ। पहिले मोहको कारण बनेको रूप पछि परिवर्तनशील प्रकृतिको अभिव्यक्ति बन्न सक्छ। पहिले स्वामित्वको चाहना उत्पन्न गर्ने आकर्षण पछि स्वतन्त्र अनुभूति बन्न सक्छ। यसरी चेतनाको परिपक्वतासँगै सौन्दर्यको अर्थ पनि रूपान्तरित हुन्छ।
अन्ततः मानव जीवनको वास्तविक सौन्दर्य अनुहार, शरीर, सम्पत्ति र प्रतिष्ठाको सीमाभन्दा धेरै माथि छ। यो विचारको शुद्धता, व्यवहारको विनम्रता, हृदयको करुणा र चेतनाको निर्मलतामा अभिव्यक्त हुन्छ। बाह्य सौन्दर्य जीवनको आकर्षण हो। आन्तरिक सौन्दर्य जीवनको आधार हो। मानिसले बाह्य सौन्दर्यको आनन्द लिनुपर्छ, तर त्यसको दास बन्नु हुँदैन। शरीरको सम्मान गर्नुपर्छ, तर त्यसैलाई आफ्नो सम्पूर्ण पहिचान ठान्नु हुँदैन। प्रशंसा प्राप्त गर्न सकिन्छ, तर आत्ममूल्यलाई अरूको स्वीकृतिमा निर्भर बनाउनु हुँदैन।
आजको समाजलाई सुन्दर अनुहारभन्दा सुन्दर विचार, आकर्षक प्रस्तुतिभन्दा उत्कृष्ट चरित्र र बाह्य चमकभन्दा आन्तरिक प्रकाशको आवश्यकता छ। प्रविधि र बजारले सौन्दर्यका नयाँ मापदण्ड निर्माण गरिरहेका बेला आत्मचेतनाले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक मूल्य पहिचान गर्न सिकाउनुपर्छ। आत्मबोधबाट करुणा जन्मिन्छ। करुणाबाट सहअस्तित्व विकसित हुन्छ। सहअस्तित्वबाट न्यायपूर्ण र संवेदनशील समाज निर्माण हुन्छ। त्यसैले सौन्दर्यको सर्वोच्च उपलब्धि मानिसलाई अरूको दृष्टिमा आकर्षक बनाउनु मात्र होइन, आफ्नै चेतनामा निर्मल र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउनु हो। अनुहारको आकर्षण समयसँगै क्षीण हुन सक्छ। तर विचारको उज्यालो, चरित्रको गरिमा र मानवीय चेतनाको सौन्दर्य पुस्तौँसम्म जीवित रहन्छ। यही आत्मचेतनाको उदय हो। यही मानव जीवनको वास्तविक सौन्दर्य हो ।