-तोमनाथ उप्रेती
मानव मन एउटा यस्तो रहस्यमय प्रदेश हो, जहाँ प्रकाश र अन्धकार सँगसँगै बस्छन्। त्यहाँ प्रेम पनि हुन्छ। करुणा पनि हुन्छ। त्यहीँ अहंकार पनि हुन्छ। ईर्ष्या पनि हुन्छ। बाहिरी संसारमा देखिने संघर्षभन्दा गहिरो संघर्ष मानिसको आफ्नै अन्तर्मनमा चलिरहेको हुन्छ। ईर्ष्या त्यही आन्तरिक द्वन्द्वको एउटा सूक्ष्म रूप हो। यो बाहिरबाट देखिँदैन। तर यसको तापले सम्बन्ध, आत्मविश्वास र मानसिक शान्तिलाई क्रमशः क्षीण बनाउँदै लैजान सक्छ।
ईर्ष्या सामान्यतः अरूको सफलता देखेर उत्पन्न हुने नकारात्मक भावनाका रूपमा बुझिन्छ। तर यसको मनोवैज्ञानिक संरचना अझ गहिरो छ। ईर्ष्या वास्तवमा अरूको उपलब्धिप्रतिको प्रतिक्रिया मात्र होइन। यो आफ्नै मूल्यबोध, आत्मस्वीकृति र सामाजिक तुलनासँग जोडिएको मानसिक अवस्था हो। मानिसले अरूलाई हेर्दा वास्तवमा आफूलाई पनि हेरिरहेको हुन्छ। अरूको उचाइ कहिलेकाहीँ आफ्नै अपूर्णताको ऐना बन्न पुग्छ। त्यही ऐनामा देखिएको असन्तोषबाट ईर्ष्याको जन्म हुन्छ।
दार्शनिक अरस्तुले मानिसलाई सामाजिक प्राणी मानेका थिए। समाजमा बाँच्ने मानिस स्वाभाविक रूपमा तुलना गर्छ। आफू कहाँ छु भनेर जान्न ऊ अरूलाई हेर्छ। तर तुलना सधैँ निष्पक्ष हुँदैन। हामी अरूको जीवनको उज्यालो भागसँग आफ्नो जीवनको अँध्यारो भाग तुलना गर्छौं। अरूको उपलब्धि देख्छौं। उसको संघर्ष देख्दैनौं। उसको परिणाम देख्छौं। उसको यात्रा देख्दैनौं। यही अपूर्ण तुलना ईर्ष्याको उर्वर भूमि बन्छ।
आधुनिक मनोवैज्ञानिक लियोन फेस्टिङ्गरको ‘सामाजिक तुलना सिद्धान्त’ले पनि मानिसले आफ्नो क्षमता र सामाजिक अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्न अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति राख्ने देखाउँछ। तुलना आफैँमा विकृति होइन। यसले आत्ममूल्याङ्कन र सुधारको अवसर दिन सक्छ। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब तुलना आत्मविकासको साधन नभई आत्महीनताको स्रोत बन्छ। अरूको प्रगति आफ्नो पराजयजस्तो लाग्न थाल्छ। अरूको सम्मान आफ्नो अपमानजस्तो देखिन थाल्छ। अरूको प्रकाश आफ्नै अँध्यारोको प्रमाणजस्तो लाग्न थाल्छ।
ईर्ष्याको मूलमा प्रायः एउटा मौन वाक्य लुकेको हुन्छ—“म किन होइन?” यही प्रश्नले मनलाई भित्रबाट कुरेदै जान्छ। कसैले राम्रो लेख्यो भने—म किन लेख्न सकिनँ? कसैले पद प्राप्त गर्यो भने म किन पछि परेँ? कसैले प्रतिष्ठा कमायो भने मेरो मूल्य किन देखिएन? कसैले प्रेम पायो भने मलाई किन पाएन? यी प्रश्न स्वाभाविक हुन सक्छन्। तर तिनको उत्तर खोज्ने तरिका नै निर्णायक हुन्छ। आत्मपरीक्षणतर्फ मोडिएको प्रश्न विकासको आरम्भ हो। द्वेषतर्फ मोडिएको प्रश्न ईर्ष्याको आरम्भ हो।
भगवद्गीताले मनुष्यको आन्तरिक शत्रुका रूपमा काम, क्रोध र लोभलाई उल्लेख गर्दै तिनलाई आत्मविनाशतर्फ लैजाने द्वारका रूपमा चित्रित गर्छ। गीताको सन्दर्भमा ‘मात्सर्य’ अर्थात् अरूको उन्नतिप्रति असहिष्णुता पनि अहंकार र आसक्तिसँग जोडिएको मानसिक विकारका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। गीता बाहिरी युद्धको कथा मात्र होइन। यो अन्तर्मनको कुरुक्षेत्र पनि हो। अर्जुनको द्वन्द्व बाहिरको युद्धभन्दा पहिले उसको चेतनाभित्र थियो। त्यसैले गीताको एउटा गहिरो सन्देश आत्मसंघर्षको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित छ।
ईर्ष्याको एउटा प्रमुख कारण आत्मस्वीकृतिको अभाव हो। आफूलाई स्वीकार गर्न नसक्ने मानिस अरूको जीवनबाट आफ्नो मूल्य खोज्न थाल्छ। ऊ अरूको उपलब्धिलाई आफ्नो मूल्यको मापदण्ड बनाउँछ। फलतः उसको आत्मसम्मान बाह्य मान्यतामा निर्भर हुन्छ। प्रशंसा पाए ऊ फुल्छ। तुलना भयो भने खुम्चिन्छ। अरू अघि बढे ऊ दुख्छ। अरू पछि परे ऊ सन्तुष्ट हुन्छ। यस्तो मानसिकता स्वतन्त्र चेतनाको होइन। यो परनिर्भर आत्मबोधको संकेत हो।
उपनिषद्हरूले आत्मबोधलाई बाह्य उपलब्धिभन्दा उच्च स्थान दिएका छन्। “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः” भन्ने बृहदारण्यक उपनिषद्को भावले मानिसलाई बाहिरी वस्तुमा मात्र होइन, आफ्नै अस्तित्वमा दृष्टि फर्काउन प्रेरित गर्छ। आफूलाई नचिनेको मानिस अरूको जीवनलाई निरन्तर नापिरहन्छ। आफूलाई बुझ्न थालेपछि तुलना क्रमशः कमजोर हुन्छ। आत्मबोधले मानिसलाई आफ्नै यात्राको अर्थ सिकाउँछ।
ईर्ष्या र आत्मशोधनबीच यहीँबाट द्वन्द्व सुरु हुन्छ। ईर्ष्या बाहिर हेर्छ। आत्मशोधन भित्र फर्किन्छ। ईर्ष्या प्रश्न गर्छ—“ऊ किन अगाडि?” आत्मशोधन प्रश्न गर्छ—“म कहाँ उभिएको छु?” ईर्ष्या अरूको उपलब्धिमा दोष खोज्छ। आत्मशोधन आफ्नै कमजोरीमा दृष्टि पुर्याउँछ। ईर्ष्या अरूको प्रकाश घटाउन चाहन्छ। आत्मशोधन आफ्नो दीप प्रज्वलित गर्न खोज्छ।
बुद्धले तृष्णा र आसक्तिलाई दुःखको प्रमुख कारणसँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्। बौद्ध दर्शनको दृष्टिले हेर्दा ईर्ष्या पनि तुलना, आसक्ति र ‘म’ केन्द्रित धारणासँग सम्बन्धित हुन्छ। जब “म” को सीमा कठोर हुन्छ, अरूको सफलता आफ्नो अस्तित्वमाथिको चुनौतीजस्तो देखिन्छ। तर जब चेतना विस्तार हुन्छ, अरूको सफलता पनि मानव सम्भावनाको एउटा अभिव्यक्ति जस्तो देखिन सक्छ। यही परिवर्तन ईर्ष्याबाट मैत्रीतर्फको यात्रा हो।
स्टोइक दार्शनिक एपिक्टेटसको प्रसिद्ध शिक्षाको भाव हो हाम्रा नियन्त्रणबाहिर रहेका कुराभन्दा आफ्ना प्रतिक्रियामाथि ध्यान दिनुपर्छ। अरूले के पाए भन्ने कुरा सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। तर त्यसलाई हेर्दा हामीभित्र के जन्मिन्छ भन्ने कुरा आत्मअनुशासनको विषय बन्न सक्छ। ईर्ष्या उत्पन्न हुनु र ईर्ष्यालाई पोषण गर्नु एउटै कुरा होइन। पहिलो भावनात्मक प्रतिक्रिया हुन सक्छ। दोस्रो चेतनाको छनोट हुन सक्छ।
यसैले ईर्ष्यालाई दबाउनु समाधान होइन। दबाइएको भावना हराउँदैन। त्यो अर्को रूप लिएर फर्कन सक्छ। मुस्कानभित्र असन्तोष लुक्न सक्छ। प्रशंसाभित्र व्यङ्ग्य लुक्न सक्छ। मौनताभित्र द्वेष बस्न सक्छ। बाहिर शान्त देखिने मनभित्र तुलना र प्रतिस्पर्धाको आँधी चलिरहेको हुन सक्छ। आत्मशोधनको अर्थ भावनालाई अस्वीकार गर्नु होइन। त्यसलाई चिनेर त्यसको जडसम्म पुग्नु हो।
ईर्ष्यालाई रूपान्तरण गर्ने पहिलो चरण हो—आत्मस्वीकृति। मानिसले आफू पूर्ण छैन भन्ने स्वीकार गर्नुपर्छ। सबैको क्षमता समान हुँदैन। सबैको अवसर समान हुँदैन। सबैको समय एउटै हुँदैन। जीवनका बाटाहरू पनि समान हुँदैनन्। एउटा फूल वसन्तमा फुल्छ। अर्को शरदमा। फूलको मूल्य उसको फुल्ने समयले मात्र निर्धारण गर्दैन। मानिसको जीवन पनि त्यस्तै हो।दोस्रो चरण हो—तुलनाको स्वरूप परिवर्तन गर्नु। अरूसँग तुलना गर्दा यदि आफूलाई कमजोर मात्र देखिन्छ भने तुलना विष बन्छ। तर अरूको उपलब्धिलाई सिकाइको स्रोत बनाइयो भने त्यही तुलना प्रेरणामा बदलिन्छ। कसैले उत्कृष्ट पुस्तक लेखेको छ भने लेखकप्रति डाह गर्नुको सट्टा उसको अध्ययनप्रति आकर्षित हुन सकिन्छ। कसैले सफल संस्था बनाएको छ भने उसको प्रतिष्ठाप्रति ईर्ष्या गर्नुको सट्टा उसको व्यवस्थापनबाट सिक्न सकिन्छ। यसरी ईर्ष्याको लक्ष्य परिवर्तन गर्न सकिन्छ।
ईर्ष्या सम्बन्धका लागि अझ संवेदनशील विषय हो। प्रेममा ईर्ष्या मिसिँदा प्रेम नियन्त्रणमा बदलिन सक्छ। विश्वास शङ्कामा बदलिन सक्छ। आत्मीयता स्वामित्वमा बदलिन सक्छ। “तिमी मेरो हौ” भन्ने भाव प्रेमको भाषाजस्तो सुनिए पनि त्यसले अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्व अस्वीकार गर्न सक्छ। स्वस्थ सम्बन्धमा प्रेमसँग विश्वास हुन्छ। विश्वाससँग स्वतन्त्रता हुन्छ। स्वतन्त्रतासँग उत्तरदायित्व हुन्छ।
ईर्ष्या मानवीय सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। पशु व्यवहारसम्बन्धी अध्ययनहरूले पनि स्रोत, ध्यान र सामाजिक स्थानका लागि प्रतिस्पर्धात्मक व्यवहार देखाएका छन्। घरमा नयाँ शिशु आएपछि केही पाल्तु जनावरमा देखिने व्यवहारलाई मानिसहरूले प्रायः डाह भनेर व्याख्या गर्छन्। यद्यपि मानवीय ईर्ष्या र पशु व्यवहारलाई पूर्ण रूपमा एउटै ठान्न मिल्दैन। मानिससँग आत्मचेतना, भाषिक व्याख्या र नैतिक निर्णयको क्षमता हुन्छ। यही क्षमताले मानिसलाई आफ्नो भावनालाई रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि दिन्छ।
ईर्ष्याको अर्को आयाम सामाजिक संरचनासँग सम्बन्धित छ। असमान अवसर, स्रोतको विभाजन, सामाजिक प्रतिष्ठाको असन्तुलन र निरन्तर प्रदर्शनमुखी संस्कृति पनि तुलना बढाउने कारक बन्न सक्छन्। विशेषतः सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई अरूको जीवनको छनोट गरिएको संस्करणसँग निरन्तर सम्पर्कमा राख्छ। अरूको यात्रा, सफलता, सौन्दर्य, सम्पत्ति र उत्सव देखिन्छ। तर त्यसको पछाडिको श्रम, असफलता, ऋण, दुःख वा संघर्ष प्रायः देखिँदैन। परिणामतः तुलना असमान हुन्छ। चम्किलो पर्दा र वास्तविक जीवनबीचको दूरी बढ्छ।
यस अवस्थामा कृतज्ञता आत्मशोधनको महत्त्वपूर्ण साधन बन्न सक्छ। कृतज्ञता निष्क्रिय सन्तुष्टि होइन। यो प्राप्त वस्तुको मूल्यबोध हो। जसले आफूले पाएको कुराको अर्थ बुझ्छ, ऊ अरूले पाएको कुरामा मात्र केन्द्रित हुँदैन। कृतज्ञताले अभावको दृष्टिलाई सम्भावनाको दृष्टिमा रूपान्तरण गर्छ। “मसँग के छैन?” भन्ने प्रश्न बिस्तारै “मसँग के छ?” भन्ने प्रश्नमा बदलिन्छ।
ध्यान पनि ईर्ष्या रूपान्तरणको प्रभावकारी अभ्यास हुन सक्छ। ध्यानको अर्थ विचारलाई जबर्जस्ती रोक्नु होइन। विचारलाई साक्षीभावले हेर्नु हो। मनमा ईर्ष्या उठ्यो भने—“म ईर्ष्यालु हुँ” भन्नुभन्दा “अहिले मेरो मनमा ईर्ष्याको भाव उठेको छ” भन्न सकिन्छ। यी दुई वाक्यबीच गहिरो अन्तर छ। पहिलोले भावनालाई पहिचानसँग जोड्छ। दोस्रोले भावनालाई एउटा अस्थायी अनुभवका रूपमा हेर्छ। यही दूरी आत्मनियन्त्रणको प्रारम्भ हो।
योगदर्शनले पनि चित्तवृत्तिको अनुशासनमा जोड दिन्छ। मनलाई शुद्ध बनाउने प्रक्रिया बाहिरी प्रदर्शनबाट सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि निरन्तर अभ्यास आवश्यक हुन्छ। संयम एक दिनको उपलब्धि होइन। आत्मशोधन पनि त्यस्तै हो। हिजो ईर्ष्या नगरेको मानिस आज पनि ईर्ष्यामुक्त हुन्छ भन्ने छैन। चेतना निरन्तर साधना माग्छ।
श्रीमद्भागवतमा वर्णित भक्तियोगको भावले पनि अरूको कल्याणमा आनन्द खोज्ने चेतनातर्फ संकेत गर्छ। जब मानिसको हृदयमा परहितको भावना विस्तार हुन्छ, अरूको सफलता उसको व्यक्तिगत क्षतिको विषय रहँदैन। एउटा दीपले अर्को दीप बाल्दा पहिलो दीपको प्रकाश घट्दैन। बरु अँध्यारो घट्छ। मानव उपलब्धिको वास्तविक अर्थ पनि यस्तै हुन सक्छ।
स्वामी विवेकानन्दले आत्मविश्वास र अन्तर्निहित शक्तिमा जोड दिएका थिए। उनको चिन्तनको मूल भाव थियो—मानिसभित्र अपार सम्भावना छ। यदि यो सम्भावनालाई बाह्य तुलनाको कैदमा राखियो भने व्यक्ति आफ्नै शक्तिबाट विमुख हुन्छ। अरूको उचाइ नाप्दै आफ्नो खुट्टा कमजोर बनाउनुको कुनै अर्थ हुँदैन। आफ्नो क्षमता पहिचान गर्नु नै आत्मगौरवको आरम्भ हो।
महात्मा गान्धीको जीवनदर्शनमा पनि आत्मसंयम, सत्य र आत्मपरीक्षणको महत्त्व देखिन्छ। गान्धीका लागि परिवर्तन बाहिरबाट थोपर्ने कुरा थिएन। मानिसले आफूभित्र परिवर्तन ल्याउनुपर्छ। यही सिद्धान्त ईर्ष्यामा पनि लागू हुन्छ। अरूलाई ईर्ष्यालु नहुनू भन्नुभन्दा पहिले आफ्नो मनमा उठेको तुलना हेर्नुपर्छ। समाज सुधारको एउटा गहिरो तह आत्मसुधारबाट सुरु हुन्छ।
ईर्ष्याको अन्तिम उपचार अरूलाई हराउनु होइन। आफूभित्रको असुरक्षालाई बुझ्नु हो। संसारमा सबैभन्दा कठिन विजय बाहिरी विजय होइन। आफूभित्र उठ्ने विकारमाथिको विजय हो। युद्धभूमिमा शत्रुलाई पराजित गर्न सकिन्छ। तर मनको शत्रु बारम्बार जन्मिन सक्छ। त्यसैले आत्मशोधन निरन्तर यात्रा हो।यस यात्रामा क्षमा पनि आवश्यक हुन्छ। कहिलेकाहीँ मानिस अरूसँग मात्र होइन, आफ्नै अतीतसँग पनि ईर्ष्या गर्छ। “मैले त्यो अवसर किन पाएनँ?” “मैले त्यति चाँडो किन गर्न सकिनँ?” यस्ता प्रश्नले आफ्नै जीवनप्रति असन्तोष जन्माउँछन्। आफूलाई क्षमा गर्नु पनि आत्मशोधन हो। विगतलाई मेट्न सकिँदैन। तर त्यसको अर्थ बदल्न सकिन्छ।
आत्मशोधनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो—सेवा। सेवा मानिसलाई ‘म’ को संकुचित घेराबाट बाहिर निकाल्छ। अरूको दुःख देखेपछि आफ्ना साना असन्तोषहरूको स्वरूप बदलिन सक्छ। करुणाले तुलना घटाउँछ। सहानुभूतिले दूरी घटाउँछ। प्रेमले प्रतिस्पर्धालाई सहकार्यमा बदल्न सक्छ। यस अर्थमा सेवा केवल सामाजिक कर्म होइन। यो चेतनाको परिष्कार पनि हो।
ईर्ष्या मानिसको अन्तिम परिचय होइन। त्यो एउटा मानसिक अवस्था हो। अवस्था परिवर्तनशील हुन्छ। चेतना विस्तार गर्न सकिन्छ। दृष्टिकोण बदल्न सकिन्छ। भावनालाई दिशा दिन सकिन्छ। त्यसैले ईर्ष्यालाई घृणा गरेर मात्र त्यसबाट मुक्ति पाइँदैन। त्यसलाई बुझ्नुपर्छ। त्यसको जड खोज्नुपर्छ। त्यसलाई आत्मपरीक्षणको ऐनामा हेर्नुपर्छ।
जीवनमा अरूको सफलता रोक्न खोज्ने मानिस अन्ततः आफ्नै यात्राबाट विचलित हुन्छ। अरूको फूल नओइलाओस् भनेर आफ्नो बगैँचा सुकाउनु बुद्धिमत्ता होइन। अरूको आकाश ठूलो देखेर आफ्नो आकाश सानो ठान्नु पनि आवश्यक छैन। आकाश कसैको निजी सम्पत्ति होइन। प्रत्येक मानिसको चेतनामा एउटा सम्भावनाको आकाश हुन्छ।
त्यसैले ईर्ष्याबाट आत्मशोधनतर्फको यात्रा मूलतः दृष्टिकोणको यात्रा हो। “ऊ किन?” बाट “म कसरी?” तर्फको यात्रा हो। “उसलाई नहोस्” बाट “म पनि प्रयास गर्छु” तर्फको यात्रा हो। “उसको प्रकाशले मलाई छायामा पार्यो” बाट “उसको प्रकाशले मलाई आफ्नो दीप सम्झायो” भन्न सक्ने चेतनाको यात्रा हो।
मानव जीवनको परिपक्वता भावनाविहीन हुनुमा छैन। भावनालाई सही दिशा दिन सक्नुमा छ। क्रोधलाई न्यायमा बदल्न सकिन्छ। दुःखलाई करुणामा बदल्न सकिन्छ। असफलतालाई शिक्षामा बदल्न सकिन्छ। त्यस्तै ईर्ष्यालाई प्रेरणामा बदल्न सकिन्छ। यही रूपान्तरण आत्मशोधनको सार हो।
अन्त्यमा, मानिसले बुझ्नुपर्ने सत्य सरल छ—अरूको सफलता हाम्रो असफलता होइन। अरूको प्रकाश हाम्रो अन्धकारको प्रमाण होइन। प्रत्येक जीवनको समय, परिस्थिति, क्षमता र यात्रा फरक हुन्छ। तुलना सीमित हुन्छ। आत्मबोध व्यापक हुन्छ। ईर्ष्या संकुचन हो। आत्मशोधन विस्तार हो।
जब मनले अरूको उपलब्धिमा आफ्नो अपमान होइन, मानव सम्भावनाको उत्सव देख्न थाल्छ, तब चेतना नयाँ तहमा प्रवेश गर्छ। जब अरूको सुखमा मन दुख्नुको सट्टा शुभेच्छा जन्मिन्छ, तब हृदय हलुका हुन्छ। जब अरूको उचाइले आफ्नै यात्राको प्रेरणा दिन्छ, तब प्रतिस्पर्धा साधन बन्छ, द्वेष होइन।त्यही क्षण ईर्ष्या पराजित हुँदैन। रूपान्तरित हुन्छ। अन्धकार मेटिँदैन। प्रकाशले त्यसलाई विस्थापित गर्छ। आत्मशोधनको अर्थ मनबाट सबै विकार हटाउनु मात्र होइन। विकारलाई विवेकको अधीनमा ल्याउनु हो। चेतनालाई प्रतिक्रियाबाट जिम्मेवारीतर्फ लैजानु हो।यस अर्थमा ईर्ष्या र आत्मशोधनको द्वन्द्व वास्तवमा मानव चेतनाको विकासको द्वन्द्व हो। एउटा बाटो बाहिरतिर दौडिन्छ। अर्को बाटो भित्रतिर फर्किन्छ। एउटा अरूलाई नाप्छ। अर्को आफूलाई चिन्छ। एउटा उपलब्धिको हिसाब राख्छ। अर्को अस्तित्वको अर्थ खोज्छ।र अन्ततः, साँचो विजय त्यही हो- जब अरूको उन्नति देखेर हाम्रो मनमा आगो होइन, उज्यालो जन्मिन्छ।