तोमनाथ उप्रेती, उपसचिव, नेपाल सरकार
मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो अन्धकार चेतनाको अन्तरतम तहमा लुकेको हुन्छ। मानिसले अरूको सफलता, प्रतिभा, प्रतिष्ठा र प्रगतिलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने अवस्था त्यही आन्तरिक अन्धकारको अभिव्यक्ति हो। अरूको उज्यालो देखेर आफूभित्र अँध्यारो महसुस गर्नु केवल सामाजिक प्रतिस्पर्धाको परिणाम होइन। यो आत्ममूल्य, आत्मपहिचान र आत्मविश्वाससँग जोडिएको मनोवैज्ञानिक संकट हो। जब व्यक्तिले आफ्नो मूल्यलाई आफ्नै क्षमता, चरित्र र कर्मबाट होइन, अरूसँगको तुलनाबाट निर्धारण गर्न थाल्छ, तब ईर्ष्या जन्मिन्छ। ईर्ष्या बाहिरतर्फ निर्देशित देखिए पनि यसको मूल स्रोत व्यक्तिको अन्तर्मनमा हुन्छ। यस अर्थमा ईर्ष्या अरूको उपलब्धिप्रतिको असन्तोषभन्दा बढी आफ्नै अस्तित्वप्रतिको असन्तुष्टि हो।
प्रकृतिको संरचनाले सहअस्तित्वको अद्भुत पाठ पढाउँछ। एउटा फूल फुलेको कारण अर्को फूलको सौन्दर्य नष्ट हुँदैन। एउटा तारा चम्कँदा आकाशका अन्य ताराहरूको प्रकाश हराउँदैन। नदीहरू समान दिशामा नबगे पनि समुद्रतर्फको आफ्नो यात्रा पूरा गर्छन्। मानव समाजमा भने तुलना र प्रतिस्पर्धाले कहिलेकाहीँ यस्तो मानसिकता निर्माण गर्छ, जहाँ अरूको उपलब्धिलाई आफ्नै सम्भावनाको खतरा ठानिन्छ। कसैको पदोन्नति आफ्नो अवसरको ह्रासजस्तो लाग्छ। कसैको प्रशंसा आफ्नै अवमूल्यनजस्तो देखिन्छ। कसैको आर्थिक उन्नति आफ्नै असफलताको प्रमाणजस्तो अनुभूत हुन्छ। यस्तो चेतनाले जीवनलाई सहकार्यको क्षेत्रबाट प्रतिस्पर्धाको रणभूमिमा रूपान्तरण गर्छ। परिणामतः उपलब्धिभन्दा तुलना महत्वपूर्ण हुन्छ। आत्मविकासभन्दा अरूको मूल्याङ्कन महत्वपूर्ण बन्छ।
आधुनिक मनोविज्ञानले सामाजिक तुलना मानव व्यवहारको महत्त्वपूर्ण पक्ष भएको देखाउँछ। व्यक्तिले आफ्ना क्षमता, उपलब्धि र सामाजिक अवस्थालाई अरूसँग तुलना गरेर आफ्नो स्थान बुझ्ने प्रयास गर्छ। उचित सीमाभित्रको तुलना प्रेरणादायी हुन सक्छ। तर निरन्तर र नकारात्मक तुलना आत्मसम्मानमा क्षय ल्याउन सक्छ। आफू र आफूले कल्पना गरेको आदर्शबीचको दूरी अत्यधिक बढ्दा असन्तोष र हीनताबोध उत्पन्न हुन सक्छ। यही मनोवैज्ञानिक दूरीले ईर्ष्यालाई जन्म दिने आधार तयार गर्छ। त्यसैले ईर्ष्यालाई केवल चरित्रको कमजोरी भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको पछाडि आत्ममूल्याङ्कनको असन्तुलन, असुरक्षा, अपूर्णताको अनुभूति र सामाजिक स्वीकृतिको तीव्र आकांक्षा पनि सक्रिय हुन सक्छन्।
ईर्ष्याको अर्को महत्वपूर्ण आयाम आत्मपहिचानसँग सम्बन्धित छ। मानिसले आफू को हो भन्ने प्रश्नको उत्तर बाह्य उपलब्धिमा मात्र खोज्न थाल्दा उसको आत्मविश्वास अस्थिर हुन्छ। पद गुमे आत्मविश्वास घट्छ। प्रशंसा नपाए अस्तित्वमाथि प्रश्न उठ्छ। अरूले अगाडि बढे आफू पछाडि परेको अनुभूति हुन्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिको आत्ममूल्य बाह्य प्रतिक्रियाको बन्धक बन्छ। पूर्वीय दर्शनले यस प्रकारको आत्मविस्मृतिलाई अविद्यासँग जोडेर हेर्छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञानलाई बाह्य उपलब्धिभन्दा उच्च सत्यका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। भगवद्गीताको कर्मदर्शनले पनि फलासक्तिभन्दा कर्तव्य र आत्मसंयमलाई महत्त्व दिन्छ। यसको गहिरो सन्देश यही हो—मानिसले आफ्नो जीवनको मूल्य अरूको उपलब्धिको तराजुमा होइन, आफ्नै कर्म र चेतनाको स्तरमा खोज्नुपर्छ।
अहंकार ईर्ष्याको अर्को आधारभूमि हो। अहंकारले आफूलाई विशेष, श्रेष्ठ र मान्य देख्न चाहन्छ। त्यसैले अरूको असाधारण सफलता उसको आन्तरिक संरचनाका लागि चुनौती बन्न सक्छ। जब अरू व्यक्ति प्रशंसित हुन्छ, अहंकारले त्यसलाई आफ्नो प्रतिष्ठामाथिको आक्रमणका रूपमा ग्रहण गर्न सक्छ। यही मानसिक प्रक्रियाबाट आलोचना, अवमूल्यन, नकारात्मक टिप्पणी र सम्बन्धमा दूरी उत्पन्न हुन सक्छ। तर विनम्रता अहंकारको प्रतिपक्ष हो। विनम्र व्यक्तिले अरूको श्रेष्ठता स्वीकार गर्न सक्छ। ऊ अरूबाट सिक्न सक्छ। ऊ सफलतालाई शून्य-योगको खेलका रूपमा हेर्दैन। अरूको उन्नतिले आफ्नो सम्भावना समाप्त गर्छ भन्ने भ्रम उसमा हुँदैन। यस अर्थमा विनम्रता केवल नैतिक गुण होइन। यो मानसिक परिपक्वताको सूचक पनि हो।
समकालीन डिजिटल संस्कृतिले सामाजिक तुलनालाई अझ तीव्र बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरू प्रायः जीवनका उज्याला पक्ष प्रस्तुत गर्छन्। सफलता, यात्रा, सम्पत्ति, सौन्दर्य, उपलब्धि र सामाजिक प्रतिष्ठाका छनोट गरिएका दृश्यहरू निरन्तर प्रवाह भइरहन्छन्। दर्शकले भने अरूको चयनित क्षणलाई आफ्नो सम्पूर्ण जीवनसँग तुलना गर्न सक्छ। यही असमान तुलना मानसिक असन्तोषको कारण बन्न सक्छ। मानिस आफ्नो वास्तविक जीवनभन्दा अरूको प्रस्तुत जीवनप्रति बढी सचेत हुन थाल्छ। बाहिरी चमक र भित्री यथार्थबीचको दूरी बुझ्न नसक्दा आत्ममूल्य कमजोर हुन सक्छ। डिजिटल संसारले अवसर र सम्पर्क विस्तार गरेको छ। तर विवेकविहीन प्रयोगले तुलना, प्रदर्शन र स्वीकृतिको संस्कृतिलाई पनि बलियो बनाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल साक्षरतासँगै भावनात्मक र नैतिक साक्षरता पनि आवश्यक हुन्छ।
ईर्ष्याको प्रभाव व्यक्तिसम्म सीमित रहँदैन। यसले सामाजिक सम्बन्ध र संस्थागत संस्कृतिलाई समेत प्रभावित गर्छ। परिवारमा ईर्ष्या बढ्दा आत्मीयता कमजोर हुन्छ। कार्यस्थलमा ईर्ष्या बढ्दा सहकार्य घट्छ। संस्थामा योग्य व्यक्तिको सफलतालाई स्वीकार गर्न नसक्दा प्रतिभा निरुत्साहित हुन्छ। सार्वजनिक जीवनमा यस्तो प्रवृत्ति अझ गम्भीर हुन्छ। अरूको उपलब्धिलाई संस्थागत उपलब्धिका रूपमा हेर्न नसक्ने संस्कृतिले नेतृत्व, नवप्रवर्तन र उत्तरदायित्वलाई कमजोर पार्न सक्छ। सुशासनका लागि केवल कानुन र संरचना पर्याप्त हुँदैनन्। निष्पक्षता, पारस्परिक सम्मान, सहयोग र नैतिक विश्वास आवश्यक हुन्छ। त्यसैले ईर्ष्या व्यक्तिगत भावनामात्र होइन। यो सामाजिक पूँजी र संस्थागत विश्वाससँग सम्बन्धित विषय पनि हो।
पूर्वीय नैतिक चिन्तनले ईर्ष्याबाट मुक्तिको बाटो आत्मशुद्धि, करुणा, सन्तोष र आत्मज्ञानमा खोजेको छ। बौद्ध दर्शनले लोभ, द्वेष र मोहलाई मानसिक अशान्तिका प्रमुख कारण मानेको छ। जैन दर्शनले अपरिग्रह र अहिंसामार्फत इच्छाको संयम तथा सहअस्तित्वमा जोड दिन्छ। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, समत्व र आत्मसंयमलाई जीवनको उच्च मार्गका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यी परम्पराहरूको साझा सन्देश प्रतिस्पर्धाको निषेध होइन। प्रतिस्पर्धालाई द्वेषबाट मुक्त गर्नु हो। उत्कृष्ट बन्ने आकांक्षा स्वाभाविक हो। तर उत्कृष्टताको यात्रा अरूलाई गिराएर होइन, आफूलाई परिष्कृत गरेर पूरा हुनुपर्छ। यही नै नैतिक प्रतिस्पर्धा र विनाशकारी ईर्ष्याबीचको मौलिक भिन्नता हो।
ईर्ष्याबाट मुक्तिको पहिलो चरण आत्मस्वीकृति हो। आफूलाई स्वीकार गर्नु कमजोरीलाई स्थायी बनाउनु होइन। आफ्नो वर्तमान अवस्थालाई यथार्थ रूपमा बुझेर सुधारको बाटो पहिल्याउनु हो। दोस्रो चरण आत्मविकास हो। व्यक्तिले आफ्नो ऊर्जा अरूको उपलब्धिको हिसाब राख्नमा होइन, आफ्नै क्षमता विस्तार गर्नमा लगाउनुपर्छ। तेस्रो चरण कृतज्ञता हो। आफूले प्राप्त गरेका अवसर, सम्बन्ध, ज्ञान र उपलब्धिको मूल्य बुझ्न सक्दा अभावको अनुभूति घट्छ। चौथो चरण सहानुभूति हो। अरूको सफलता पछाडिको श्रम, संघर्ष र यात्रालाई बुझ्न सक्दा ईर्ष्या क्रमशः प्रशंसामा रूपान्तरण हुन सक्छ। यसरी चेतनाको दृष्टिकोण परिवर्तन हुँदा अरूको उज्यालो प्रतिस्पर्धाको कारण नभई प्रेरणाको स्रोत बन्छ।
महान् व्यक्तित्वहरूको जीवनमा पनि यही चेतनात्मक रूपान्तरण देखिन्छ। महात्मा गान्धीले नैतिक शक्ति र अहिंसालाई सामाजिक परिवर्तनको आधार बनाए। नेल्सन मण्डेलाले प्रतिशोधको स्थानमा मेलमिलापलाई प्राथमिकता दिए। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले मानव चेतनालाई सीमित अहंकारबाट मुक्त गरी विश्वमानवतासँग जोड्ने दृष्टि प्रस्तुत गरे। स्वामी विवेकानन्दले आत्मविश्वास, सेवा र मानवएकतालाई आध्यात्मिक जीवनसँग जोडे। यी दृष्टिहरूको अन्तर्निहित सन्देश स्पष्ट छ—मानिसको महानता अरूभन्दा माथि उभिनुमा होइन, आफूभित्रको संकीर्णता पार गर्नमा निहित हुन्छ।
पराइको उज्यालोसँग डराउने चेतना वास्तवमा आफ्नै प्रकाशप्रतिको अविश्वास हो। अरूको सफलता हाम्रो असफलताको प्रमाण होइन। त्यो सम्भावनाको एउटा उदाहरण हो। अरूको प्रतिभा हाम्रो सीमाको घोषणा होइन। त्यो सिकाइको अवसर हो। जीवनको वास्तविक विजय अरूलाई पछाडि पार्नुमा होइन, आफ्नै अहंकार, असुरक्षा, तुलना र ईर्ष्यामाथि विजय प्राप्त गर्नुमा छ। जहाँ आत्मज्ञान गहिरिन्छ, त्यहाँ तुलना कमजोर हुन्छ। जहाँ तुलना कमजोर हुन्छ, त्यहाँ ईर्ष्याको आधार भत्किन्छ। र जहाँ ईर्ष्या समाप्त हुन्छ, त्यहाँ करुणा, सहअस्तित्व, सहकार्य र आत्मिक शान्तिको उदय हुन्छ। सभ्य समाज त्यही हो, जहाँ अर्को व्यक्तिको सफलता देखेर मन खुम्चिँदैन, हृदय फराकिलो हुन्छ। अरूको दीप निभाएर आफ्नो संसार उज्यालो हुँदैन। चेतनाको साँचो उज्यालो तब जन्मिन्छ, जब मानिस अरूको प्रकाशमा आफ्नो प्रकाशको सम्भावना देख्न सिक्छ।