के तपाईंले कहिल्यै सुनका गहनाहरू खरिद गर्दा सोच्नु भएको छ कि सुन कहाँबाट आउँछ, र यसको आपूर्ति सँधै जारी रहन्छ वा यो अन्त्य हुन सक्छ ? गत महिना सुनको मूल्यमा उल्लेख्य वृद्धि भयो । सुनको मूल्य २,००० डलर अर्थात २ लाख भन्दा धेरै नेपाली रुपैंयाँ प्रति औंसमा पुगेको थियो ।
सुन व्यापारीहरू मूल्य बढ्नुका पछाडि मुख्य भुमिकामा थिए तर यससँगै सुनको आपूर्तिको बारेमा बहस सुरु भएको छ । प्रश्नहरू उठिरहेका छन् कि सुनको आपूर्ति अन्त्य हुन्छ कि हुँदैन ? गोल्ड स्थिति प्रतीकको रूपमा लगानीको लागि प्रयोग गरिन्छ र धेरै इलेक्ट्रोनिक उत्पादनहरूका लागि प्रयोग गरिन्छ ।
विज्ञहरूले ‘पीक गोल्ड’ को अवधारणाको बारेमा कुरा गर्छन् । पछिल्लो एक वर्षमा, मानिसहरूले आफ्नो पूर्ण क्षमतामा सुन फिर्ता लिएका छन् । धेरै विज्ञहरू भन्छन् कि सुन चरम अवस्थामा पुगेको छ । वर्ल्ड गोल्ड काउन्सिलका अनुसार सन् २०१९ मा सुनको कुल उत्पादन ३, ५३१ टन थियो जुन २०१८ को भन्दा एक प्रतिशत कम हो । उत्पादन २००८ पछि पहिलो पटक घटेको हो ।
विश्व गोल्ड काउन्सिलका प्रवक्ता हन्ना ब्रान्डसेटर भन्छन्, ‘खानीबाट आपूर्ति कम भइरहेको छ वा आउने वर्षहरूमा कम हुन सक्छ किनकि खानीहरू जुन अहिले पूर्ण रूपमा प्रयोग भइरहेको छ र नयाँ खानीहरू कम भइरहेका छन् । तर त्यसोभए सुनको उत्पादन चरम शिखरमा पुगेको छ, उनले भने यो बताउनलाई अहिले हत्तार हुनसक्छ ।’
विज्ञहरू भन्छन् कि ‘पीक गोल्ड’ पनि आयो भने यस्तो हुँदैन कि सुनको उत्पादन धेरै कम हुनेछ । यो गिरावट केहि दशकहरुमा बिस्तारै हुने जानकारहरु बताउँछन् । मेटल्सडैली डटकमका रस नर्मन वर्णन गर्छन्, ‘मेरो उत्पादन स्थिर भएको छ, गिरावट देखिएको छ, तर धेरै छैन ।’
उत्खनन् कम्पनीहरूले दुई किसिमले जमिनमुनि लुकेका सुनको मात्रा अनुमान गर्छन् । पहिलो रिजर्भ सुन हो, जसलाई उत्खनन् गरिएको छ । अर्को हो रिसोर्स सुन । यस अन्तर्गत सुन, जुन भविष्यमा उत्खनन् हुनेछ वा यसलाई निकाल्नको लागि बढी शुल्क तिर्नुपर्नेछ । अमेरिकाको भूगर्भीय सर्वेक्षण अनुसार, सुनको सञ्चय हाल ५० हजार टन छ । हालसम्म १ लाख ९० हजार टन सुन खानी उत्खनन भइसकेको छ ।
केही तथ्याङकका अनुसार २० प्रतिशत सुन खानी उत्खनन् गर्न अझै बाँकी छ । तर तथ्याङक परिवर्तन भइरहन्छ । नयाँ प्रविधिको सहयोगले केहि नयाँ भण्डार सम्बन्धी जानकारी पनि भेट्टाउन सकिन्छ । जहाँसम्म पुग्न अहिले सम्भव छैन । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्मार्ट खानी र ठूलो डाटा जस्ता नयाँ प्रविधिको सहयोगमा मूल्यहरू घटाउन सकिन्छ । रोबोट धेरै ठाउँमा प्रयोग भैरहेको छ ।
दक्षिण अफ्रिकाको विटवाटर्सान्ड विश्वमा सुनको सबैभन्दा ठूलो स्रोत हो, विश्वको ३० प्रतिशत सुन यहाँबाट आउँछ । चीन सबैभन्दा धेरै सुन उत्खनन् गर्दछ । क्यानडा, रसिया र पेरू पनि प्रमुख सुन उत्पादकहरू हुन् । नयाँ सुन खानीहरूको खोजी जारी छ, तर तिनीहरू धेरै थोरै परिमाणमा फेला पर्दैछन् । त्यसकारण भविष्यमा पनि हामीले पुरानो खानीहरुमा बढी निर्भर हुनुपर्ने छ ।
ठुलो मात्रामा खनी एकदम महँगो हुन्छ, ठूला मेशिनहरू र कामदारहरु आवाश्यक हुन्छन् । नर्मन भन्छन्, ‘खानी उत्खनन कठिन भएको छ । धेरै ठूला खानीहरु, जहाँ खनन् मुस्किल छ, जस्तै दक्षिण अफ्रिकामा अहिले अन्त्य भइरहेको छ । चीनको सुन खानी साना छन त्यसैले महँगो छ ।’
पृथ्वीमा त्यहाँ धेरै थोरै क्षेत्रहरू छन् जहाँ सुन हुने अपेक्षा गरिएको छ तर उत्खनन् गरिएको छैन । जसमध्ये केही त्यस्ता क्षेत्रहरूमा छन् जहाँ अनिश्चितता कायमै छ । पश्चिमी अफ्रिकालगायत क्षेत्रहरुमा उत्खनन् गर्नु धेरै गाह्रो कार्य हो । अगस्टमा सुनको मूल्य उच्चतम स्तरमा पुगेको थियो, तर यसको मतलब यो होइन कि सुन उत्खनन् तीव्र रुपमा हुँदैछ ।
विज्ञहरुका अनुसार सुन उत्पादनले प्रायः यसको मूल्यलाई असर गर्दैन । ब्राण्डस्टेटर भन्छन्, ‘काम यति ठूलो स्तरमा गरिन्छ कि मूल्य तुरून्त प्रभावित हुँदैन ।’ यस बाहेक, यो याद गर्नु महत्त्वपूर्ण छ कि कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) को कारण उत्खनन्को काममा पनि असर परेको छ । धेरै खानीहरू बन्द भएका छन, त्यसकारण सुनको मूल्यवृद्धिको पछाडि कोभिड–१९ महामारीको हात रहेको छ ।
पृथ्वीमा कति सुन बचेको छ रु सही अनुमान गर्न गाह्रो छ, तर सुन चन्द्रमामा पनि छ । तर त्यहाँबाट सुन निकालेर त्यहाँबाट पृथ्वीमा ल्याउन धेरै महँगो हुनेछ । अन्तरिक्ष विज्ञ सिनाड ओ सुलिवान भन्छन्, ‘त्यहाँ (चन्द्रमा) मा सुन छ, तर त्यहाँबाट ल्याउन सहज छैन ।’ यस बाहेक, अन्टार्कटिकामा पनि सुन छ । सुन समुद्रमुनि पनि छ, तर यसलाई त्यहाँबाट निकाल्न सहज छैन ।
सुनसँगै त्यहाँ केही राम्रो चीज पनि छ । यसलाई पुनः प्रयोग गर्न सकिन्छ । बिजुली उत्पादनहरुमा पनि सुन धेरै प्रयोग गरीन्छ । फोनमा प्रयोग गरिएको सुनको मूल्य केही पाउन्ड मात्रै हुन सक्छ । त्यहाँबाट पनि सुन निकाल्ने प्रयास पनि भइरहेको छ । त्यसकारण, सुन खानीहरू पूर्ण रूपमा समाप्त हुँदैनन् ।