-डा. अरुणकुमार सिंह
३ देखि ६ वर्ष उमेरका साना बालबालिकाले बारम्बार पेट दुखेको गुनासो गर्ने गर्छन्। यस्तो अवस्थामा अभिभावकहरू चिन्तित भएर बच्चालाई चिकित्सककहाँ लैजान्छन् र विभिन्न औषधि प्रयोग गर्न थाल्छन्। तर बालबालिकामा हुने सबै पेट दुखाइ कुनै गम्भीर रोग वा खतरनाक अवस्थाका कारणले मात्र हुँदैन।
कतिपय अवस्थामा बालबालिकाको दैनिक बानी, खानपान तथा दिसा गर्ने व्यवहारका कारण पनि पेट दुख्ने समस्या हुन सक्छ। त्यसैले अभिभावकहरूले बच्चाको बानी र खानपानमा ध्यान दिनु आवश्यक छ।
बालबालिकामा कुनै स्पष्ट रोग नभए पनि पेट दुख्न सक्ने केही सामान्य कारणहरू निम्न छन्:
१. दिसा रोक्ने बानी
३ देखि ६ वर्ष उमेरका बालबालिकाले खेल्नमा व्यस्त भएर वा दिसा गर्न जान मन नलागेर दिसा रोक्ने गर्छन्। कतिपय बालबालिकाको दिसा गर्ने नियमित समय पनि हुँदैन—कहिले बिहान त कहिले साँझ।
लामो समयसम्म दिसा रोक्ने बानीले कब्जियत हुन सक्छ, जसका कारण पेट दुख्ने, पेट फुल्ने तथा दिसा गर्दा समस्या हुने हुन सक्छ। त्यसैले अभिभावकहरूले बच्चालाई नियमित रूपमा दिसा गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।
२. बिहान खाली पेट दूध मात्र पिलाउनु
स्कुल जाने उमेरका धेरै बालबालिकाले बिहान खाना खान रुचाउँदैनन्। यस्तो अवस्थामा कतिपय अभिभावकले खाली पेट दूध मात्र पिलाएर स्कुल पठाउने गर्छन्।
केही बालबालिकामा दूध वा अन्य खानेकुरासँग सम्बन्धित व्यक्तिगत संवेदनशीलता हुन सक्छ। त्यसैले बच्चालाई केवल दूधमा मात्र निर्भर नराखी उमेरअनुसार सन्तुलित बिहानको खाना उपलब्ध गराउनु राम्रो हुन्छ।
३. पर्याप्त ठोस तथा विविध खाना नदिनु
बढ्दो उमेरका बालबालिकालाई केवल दूधमा निर्भर गराउनु उचित हुँदैन। बच्चाको शारीरिक वृद्धि र विकासका लागि अन्न, दाल, फलफूल, तरकारी तथा अन्य पोषिलो खानेकुराको उचित मात्रा आवश्यक हुन्छ।
दूध पोषणको महत्त्वपूर्ण स्रोत भए पनि बच्चाको सम्पूर्ण पोषण आवश्यकता केवल दूधबाट पूरा हुँदैन। उमेर, तौल र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार सन्तुलित तथा विविध आहार दिनुपर्छ।
४. धेरै मात्रामा बिस्कुट तथा प्रशोधित खाना खानु
कतिपय घरमा बालबालिकालाई बारम्बार बिस्कुट, प्याकेटका स्न्याक्स तथा अन्य प्रशोधित खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ। अत्यधिक मात्रामा यस्ता खानेकुरा खाँदा पेट भरिने, सामान्य खाना कम खाने तथा केही बालबालिकामा कब्जियत वा पेटसम्बन्धी असहजता हुन सक्छ।
त्यसैले बिस्कुटलाई दैनिक मुख्य खानाको विकल्प नबनाई सीमित मात्रामा दिनु उपयुक्त हुन्छ। बालबालिकालाई घरमा बनेको ताजा र पोषिलो खाना खाने बानी बसाल्नु आवश्यक छ।
अभिभावकका लागि सुझाव
बालबालिकामा पेट दुख्ने समस्या बारम्बार दोहोरिएमा केवल घरेलु उपाय वा औषधिमा मात्र भर नपरी कारण पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बच्चालाई नियमित दिसा गर्ने बानी, पर्याप्त पानी, सन्तुलित आहार र सक्रिय जीवनशैलीमा प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
यदि पेट दुखाइ धेरै तीव्र छ, बारम्बार दोहोरिन्छ, ज्वरो, बान्ता, लगातार कब्जियत वा पखाला, तौल घट्ने, दिसामा रगत देखिने वा बच्चा अत्यधिक कमजोर देखिने जस्ता लक्षण छन् भने तुरुन्त बालरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ।
स्वस्थ बच्चाका लागि सही खानपान, नियमित दिसा गर्ने बानी र अभिभावकको उचित ध्यान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
-(बालरोग विशेषज्ञ डा. अरुण कुमार सिंह बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानका एसोसिएट प्रोफेसर हुन्।)