-तोमनाथ उप्रेती, उपसचिव, नेपाल सरकार
जीवनलाई म एउटा यात्राका रूपमा हेर्ने गर्छु। यो यात्रा कुनै निश्चित सडकमा मात्र हिँडिँदैन। कहिले पहाडको उकालो हुन्छ। कहिले समथर बाटो। कहिले उज्यालो हुन्छ। कहिले कुहिरो लाग्छ। कतै बाटो सजिलो हुन्छ। कतै प्रत्येक पाइला सोचेर चाल्नुपर्छ। तर जति बाहिरको यात्रा अगाडि बढ्छ, त्यसभन्दा गहिरो एउटा अर्को यात्रा पनि भित्रभित्रै चलिरहेको हुन्छ। त्यो हो आफैँलाई चिन्ने यात्रा। आफ्नै क्षमतालाई बुझ्ने यात्रा। आफ्नै कमजोरीसँग साक्षात्कार गर्ने यात्रा। र, अन्ततः आफ्नै सोचलाई रूपान्तरण गर्ने यात्रा।
कहिलेकाहीँ म आफैँसँग प्रश्न गर्छु मानिसलाई अगाडि बढाउने वास्तविक शक्ति के हो? सम्पत्ति? अवसर? शिक्षा? पद? सम्बन्ध? भाग्य? यी सबैको आफ्नै भूमिका होला। तर यी सबैभन्दा पहिले मानिसभित्र एउटा विश्वास जाग्नुपर्छ। त्यो विश्वास हो—म सक्छु। यही सानो वाक्यले कहिलेकाहीँ जीवनको ठूलो दिशा बदलिदिन्छ। यही विश्वास आत्मविश्वास हो। आत्मविश्वासले मानिसलाई आफूभित्र रहेको सम्भावना देख्न सिकाउँछ। बाहिरको संसारले ढोका बन्द गरिदिँदा पनि भित्र एउटा झ्याल खुला राख्छ।
आत्मविश्वास भनेको आफू सर्वज्ञ र सर्वशक्तिमान छु भन्ने भ्रम होइन। आफ्नो क्षमता र सीमालाई यथार्थ रूपमा बुझेर अघि बढ्ने साहस हो। आफू गलत हुन सक्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्दै पनि प्रयास जारी राख्ने शक्ति हो। असफलतालाई अन्तिम निर्णय नठानी सिकाइको एउटा चरणका रूपमा लिन सक्ने मानसिकता हो। त्यसैले आत्मविश्वास र अहंकार एउटै कुरा होइनन्। आत्मविश्वासले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। अहंकारले आफूलाई अरूभन्दा माथि राख्न खोज्छ। आत्मविश्वासले भन्छ—म सिक्न सक्छु। अहंकारले भन्छ—मलाई सबै थाहा छ। यी दुईबीचको अन्तर सानो देखिए पनि जीवनको दिशामा यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ।
म आफ्नो जीवनका विभिन्न मोडहरू सम्झन्छु। हरेक मोडमा परिस्थिति अनुकूल थिएन। सबै बाटाहरू स्पष्ट थिएनन्। कतिपय निर्णयमा अन्योल थियो। कतिपय अवस्थामा आफूले चाहेको परिणाम आएन। त्यस्ता क्षणमा बाहिरको परिस्थितिभन्दा ठूलो प्रश्न आफ्नै मनसँग हुन्थ्यो—अब के गर्ने? हार मानेर बस्ने कि फेरि उठ्ने? यही प्रश्नले आत्मविश्वासको वास्तविक परीक्षा लिन्छ। सजिलो समयमा आत्मविश्वासी देखिनु कठिन हुँदैन। कठिन समयमै मानिसले आफ्नै आत्मबलको गहिराइ थाहा पाउँछ।
मलाई लाग्छ, असफलता पनि यात्राकै एउटा शिक्षक हो। उसले हामीलाई कहिलेकाहीँ कठोर भाषामा सिकाउँछ। तर त्यसको पाठ गहिरो हुन्छ। एउटा विद्यार्थी परीक्षामा असफल हुन सक्छ। एउटा कर्मचारीले काममा अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न नसक्न सक्छ। एउटा व्यवसायीले लगानीमा क्षति व्यहोर्न सक्छ। एउटा प्रशासकले गरेको निर्णय आलोचनाको विषय बन्न सक्छ। तर असफलता आएपछि आफूलाई असफल मानिस नै ठान्नु अर्को ठूलो गल्ती हुन सक्छ। असफलता एउटा घटना हो। मानिसको सम्पूर्ण परिचय होइन। त्यसलाई अनुभवका रूपमा ग्रहण गर्न सके असफलता पनि अर्को सफल यात्राको तयारी बन्न सक्छ।
त्यसपछि मेरो ध्यान सकारात्मक सोचतर्फ जान्छ। सकारात्मक सोच भनेको आँखामा पट्टी बाँधेर सबै कुरा राम्रो छ भन्नु होइन। कठिनाइलाई कठिनाइकै रूपमा स्वीकार गरेर पनि त्यसबाट सम्भावना खोज्नु हो। समस्या छ भनेर नकार्नु होइन। समस्याभित्र समाधानको सम्भावना खोज्नु हो। आँधी आएको छ भने आँधी छैन भन्नु सकारात्मक सोच होइन। आँधीपछि आकाश खुल्न सक्छ भन्ने विश्वास राख्दै आफ्नो डुंगालाई सुरक्षित किनारातर्फ लैजानु सकारात्मक सोच हो।
हामीले संसारलाई जस्तो देख्छौँ, त्यसको ठूलो हिस्सा हाम्रो दृष्टिकोणले निर्धारण गर्छ। एउटै परिस्थिति दुई व्यक्तिका लागि दुई फरक अनुभव बन्न सक्छ। एउटाले ढुंगा देख्न सक्छ। अर्कोले त्यही ढुंगाबाट घर बनाउने सम्भावना देख्न सक्छ। एउटाले बन्द ढोका देख्न सक्छ। अर्कोले नयाँ बाटो खोज्ने अवसर देख्न सक्छ। परिस्थिति सधैँ हाम्रो नियन्त्रणमा हुँदैन। तर त्यसप्रतिको हाम्रो प्रतिक्रिया धेरै हदसम्म हाम्रो हातमा हुन्छ। यहीँ सकारात्मक सोचको वास्तविक शक्ति देखिन्छ।
मानिसको विचार उसको व्यवहारमा झर्छ। व्यवहार बिस्तारै संस्कार बन्छ। संस्कारले चरित्र निर्माण गर्छ। चरित्रले जीवनको दिशा निर्धारण गर्छ। त्यसैले विचार केवल मनभित्र आउने अस्थायी तरंग होइन। विचारले कर्मको बाटो बनाउँछ। हामीले निरन्तर आफूलाई कमजोर ठान्यौँ भने हाम्रो व्यवहार पनि कमजोर हुन सक्छ। आफूलाई सिक्न सक्ने, बदलिन सक्ने र अघि बढ्न सक्ने व्यक्ति ठान्यौँ भने प्रयास गर्ने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले सकारात्मक सोच आत्मप्रशंसाको अभ्यास होइन। यो सम्भावनालाई देख्ने चेतना हो।
कहिलेकाहीँ नकारात्मक विचार आफैँ आउँछन्। शंका आउँछ। डर आउँछ। ईर्ष्या आउँछ। निराशा आउँछ। विगतका असफलताहरू सम्झिन्छौँ। अरूको सफलतासँग आफूलाई तुलना गर्छौँ। अनि मनभित्र एउटा आवाज आउँछ तिमीबाट हुँदैन। यही आवाजसँगको संवाद महत्त्वपूर्ण हुन्छ। म आफैँलाई सोध्ने गर्छु किन हुँदैन? कहाँ कमजोरी छ? के सिक्न बाँकी छ? के सुधार गर्न सकिन्छ? यसरी प्रश्न गर्न थालेपछि नकारात्मक विचारले आफ्नो शक्ति गुमाउन थाल्छ। आत्मसंवादले दिशाहीन चिन्तालाई उद्देश्यपूर्ण सोचमा बदल्न सक्छ।
जीवनमा सकारात्मक सोचको अर्थ सधैँ हाँसिरहनु पनि होइन। दुःखलाई लुकाउनु होइन। पीडालाई अस्वीकार गर्नु होइन। मानिस कहिलेकाहीँ थाक्छ। निराश हुन्छ। केही समय मौन बस्न चाहन्छ। यी मानवीय अनुभव हुन्। सकारात्मक सोच भनेको यस्ता अनुभवपछि पनि जीवनसँगको सम्बन्ध नतोड्नु हो। अँध्यारोलाई स्वीकार गरेर उज्यालोतर्फ फर्कने इच्छा जोगाइराख्नु हो। त्यसैले सकारात्मकता कृत्रिम खुसी होइन। यो आशाको अनुशासन हो।
आत्मविश्वास र सकारात्मक सोच एकअर्काका सहयात्री हुन्। आत्मविश्वासले भन्छ—म प्रयास गर्न सक्छु। सकारात्मक सोचले भन्छ प्रयासबाट केही नयाँ सिक्न सक्छु। आत्मविश्वासले कदम चाल्न प्रेरित गर्छ। सकारात्मक सोचले बाटोमा आएको अवरोधसँग जुध्ने दृष्टि दिन्छ। एउटा बिना अर्को अधुरो हुन सक्छ। आत्मविश्वास मात्र भयो तर सोच नकारात्मक भयो भने साहस दिशाहीन बन्न सक्छ। सकारात्मक सोच मात्र भयो तर आत्मविश्वास कमजोर भयो भने सपना कर्ममा रूपान्तरण हुन कठिन हुन्छ। त्यसैले जीवनको यात्रामा यी दुवैको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ।
मलाई लाग्छ, आत्मविश्वास जन्मजात स्थिर गुण होइन। यसलाई अभ्यासबाट विकास गर्न सकिन्छ। सानो काम पूरा गरेर आत्मविश्वास बढ्छ। आफूले दिएको वचन पूरा गरेर आत्मविश्वास बढ्छ। गल्ती स्वीकार गरेर पनि आत्मविश्वास बढ्छ। नयाँ कुरा सिकेर आत्मविश्वास बढ्छ। असफलतापछि फेरि प्रयास गरेर आत्मविश्वास अझ गहिरो हुन्छ। त्यसैले ठूलो उपलब्धिको प्रतीक्षा गरेर मात्र आत्मविश्वासी बन्न सकिँदैन। दैनिक जीवनका साना विजयहरूलाई पहिचान गर्नुपर्छ।
सकारात्मक सोच पनि अभ्यासकै विषय हो। बिहान उठ्दा मनलाई पहिलो प्रश्न गर्न सकिन्छ—आज म के राम्रो गर्न सक्छु? कसैलाई धन्यवाद दिन सकिन्छ। कसैको राम्रो कामको प्रशंसा गर्न सकिन्छ। अरूको सफलतामा खुसी हुन सिक्न सकिन्छ। अनावश्यक तुलना घटाउन सकिन्छ। आफूले नियन्त्रण गर्न नसक्ने कुरामा अत्यधिक चिन्ता नगरी आफूले गर्न सक्ने काममा ध्यान दिन सकिन्छ। यस्ता साना अभ्यासले मनको दिशा बिस्तारै परिवर्तन गर्छ।
ध्यान, योग, प्राणायाम, स्वाध्याय, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र पर्याप्त विश्रामले पनि आत्मनिरीक्षणका लागि स्थान बनाउन सक्छन्। केही समय मौन बस्दा बाहिरी आवाज कम हुन्छ। त्यसपछि भित्रको आवाज सुन्न सकिन्छ। श्वासमा ध्यान दिँदा वर्तमान क्षणसँग जोडिन सकिन्छ। प्रकृतिमा हिँड्दा मनका अनावश्यक बोझ केही हलुका हुन सक्छन्। राम्रो पुस्तकले नयाँ दृष्टि दिन सक्छ। तर यी सबै अभ्यासको वास्तविक अर्थ व्यवहारमा देखिनुपर्छ। ध्यान गरेपछि व्यवहारमा करुणा आएन भने अभ्यास अधुरो रहन्छ। स्वाध्याय गरेपछि अहंकार बढ्यो भने ज्ञानको अर्थ हराउँछ। आत्मचिन्तनले मानिसलाई अझ मानवीय बनाउनुपर्छ।
प्रशंसा पनि सकारात्मक सोचको एउटा सुन्दर अभ्यास हो। अरूको राम्रो काम देखेर खुलेर प्रशंसा गर्न हामी कहिलेकाहीँ कन्जुस्याइँ गर्छौँ। आलोचना गर्न सजिलो लाग्छ। दोष खोज्न सजिलो लाग्छ। तर एउटा साँचो प्रशंसाले मानिसलाई अझ राम्रो काम गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। यसको अर्थ गलत कामलाई सही भन्नु होइन। सुधार आवश्यक ठाउँमा सुधारको कुरा गर्नुपर्छ। तर आलोचनासँगै सम्मान पनि हुनुपर्छ। असहमतिको बीचमा पनि मानवीयता जोगिनुपर्छ। सकारात्मक सोचले यही संस्कार सिकाउँछ।
असल संगतको पनि महत्त्व हुन्छ। मानिस एक्लै मात्र निर्माण हुँदैन। उसले वरिपरिको वातावरणबाट पनि धेरै कुरा ग्रहण गर्छ। उत्साही मानिससँग बस्दा उत्साह बढ्न सक्छ। अध्ययनशील मानिससँग बस्दा सिक्ने इच्छा जाग्न सक्छ। सेवाभावी मानिससँग बस्दा सेवा गर्ने भावना विकसित हुन सक्छ। त्यसैले आफूलाई कस्तो वातावरणमा राख्ने भन्ने प्रश्न पनि आत्मविकासको प्रश्न हो। संगतले सोचलाई आकार दिन सक्छ। सोचले व्यवहारलाई। व्यवहारले जीवनलाई।
यो कुरा सार्वजनिक सेवामा अझ अर्थपूर्ण लाग्छ। सार्वजनिक पद केवल अधिकारको स्थान होइन। यो विश्वासको स्थान हो। सेवाग्राहीसँग बोल्ने एउटा शब्दले पनि संस्थाको छवि बनाउन सक्छ। एउटा कर्मचारीको सकारात्मक व्यवहारले नागरिकको अनुभव बदल्न सक्छ। एउटा प्रशासकको आत्मविश्वासपूर्ण तर विनम्र निर्णयले संस्थामा विश्वास बढाउन सक्छ। सकारात्मक सोचको अर्थ सबै माग स्वीकार गर्नु होइन। कानुन, नीति र सार्वजनिक हितको सीमाभित्र रहेर समाधान खोज्ने मानसिकता हो। समस्यालाई सार्ने होइन। समस्याको कारण बुझ्ने र सम्भव समाधान खोज्ने संस्कार हो।
नेतृत्वमा आत्मविश्वास अझ आवश्यक हुन्छ। तर नेतृत्वको आत्मविश्वास अरूलाई दबाउने शक्ति हुनु हुँदैन। बरु कठिन निर्णयको जिम्मेवारी लिन सक्ने साहस हुनुपर्छ। आलोचना सुन्न सक्ने विनम्रता हुनुपर्छ। गल्ती भए स्वीकार गर्न सक्ने इमानदारी हुनुपर्छ। सफलताको श्रेय बाँड्न सक्ने उदारता हुनुपर्छ। संकटमा अरूलाई दोष दिनुभन्दा समाधानतर्फ ध्यान दिने क्षमता हुनुपर्छ। सकारात्मक सोच भएको नेतृत्वले मानिसमा आशा जगाउन सक्छ। आत्मविश्वास भएको नेतृत्वले कठिन समयमा दिशाको अनुभूति दिन सक्छ।
समाजको ठूलो परिवर्तन पनि मानिसको सोचबाट सुरु हुन्छ। घरमा दोषारोपणको संस्कृति छ भने सम्बन्ध कमजोर हुन्छ। विद्यालयमा डरको संस्कृति छ भने सिर्जनशीलता दबिन सक्छ। कार्यालयमा अविश्वास छ भने सहकार्य कमजोर हुन्छ। समाजमा घृणा र शंकाको वातावरण बढ्यो भने संवाद कमजोर हुन्छ। यसको विपरीत, सम्मान, सहकार्य, विश्वास, जिम्मेवारी र सकारात्मक संवाद बढाउन सके सामाजिक सम्बन्ध बलियो हुन्छ। त्यसैले सकारात्मक सोच केवल व्यक्तिगत सफलताको साधन होइन। यो सामाजिक संस्कार निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो।
म फेरि आफ्नो यात्रातर्फ फर्कन्छु। जीवनमा मैले बुझेको एउटा कुरा के हो भने, हामी सधैँ परिस्थिति रोज्न सक्दैनौँ। तर दृष्टिकोण रोज्न सक्छौँ। सबै प्रश्नको उत्तर तत्काल भेटिँदैन। तर प्रश्नसँग धैर्यपूर्वक बस्न सकिन्छ। सबै सपना तत्काल पूरा हुँदैनन्। तर तिनतर्फ सानो पाइला चाल्न सकिन्छ। सबै मानिसले हामीलाई बुझ्दैनन्। तर हामी अरूलाई बुझ्ने प्रयास गर्न सक्छौँ। सबै बाटो सीधा हुँदैनन्। तर यात्रा रोक्नैपर्छ भन्ने पनि छैन।
त्यसैले म आत्मविश्वासलाई एउटा दीपजस्तो ठान्छु। यसले सम्पूर्ण बाटो एकैपटक उज्यालो बनाउँदैन। तर अर्को पाइला चाल्न पुग्ने प्रकाश दिन्छ। सकारात्मक सोच त्यो यात्राको आकाशजस्तो हो। बादल आए पनि आकाश समाप्त हुँदैन। कठिनाइ आए पनि सम्भावना समाप्त हुँदैन। असफलता आए पनि यात्रा समाप्त हुँदैन। मानिसभित्र फेरि उठ्ने शक्ति रहन्छ। त्यही शक्तिलाई जगाइराख्नु नै जीवनप्रतिको विश्वास हो।