प्रा.डा. संजिव कुमार शर्मा (प्रोफेसर) बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान
मृगौला पुरानो रोग भएकाले धेरै मानिसलाई थाहा हुदैन किनकी शुरूको अवस्थामा केही लक्षण देखिदैन । कुनैपनि अवस्थाको मृगौला रोगीको लागि शिक्षा नै शक्ति हो । मृगौला रोगको लक्ष्यण हामीलाई थाहा भएमा यसको छिटो र राम्रो उपचार गर्न मद्दत पुग्दछ । यदि तपाईलाई वा तपाईले चिनेको कसैलाई एक वा एक भन्दा बढी यी मृगौला रोगका लक्ष्यणहरू वा तपाई आफ्नो मृगौलाको समस्याबाट चिन्तित हुनुहुन्छ भने तुरुन्तै चिकित्सकसँग भेटेर रगत र पिसाबको जाँच गराउनुहोस् ।
यी मध्ये धेरै लक्षणहरू मृगौला रोगको कारणले नभइ अरु रोगको कारणले पनि हुन सक्छ । यो थाहा पाउन एउटै मात्र बाटो भनेको डाक्टरको सल्लाह हो ।
लक्षण १– पिसावमा परिर्वतन
मृगौलाले पिसाब बनाउने काम गर्छ त्यसैले जब मृगौलाले काम गर्न छोड्छ तब पिसावमा परिर्वतन हुन्छ । कसरी ?
रातीमा पिसाब फेर्न उठ्नुपर्ने ।
फिज जस्तो पिसाव आउने, छिन छिनमा पिसाब लाग्ने अथवा धेरै मात्रामा पहेंलो पिसाब हुने ।
पिसाब कम लाग्न सक्छ अथवा थोरै मात्रामा धमिलो पिसाव आउने ।
पिसाबमा रगत देखिने ।
पिसाब फेर्न बल लगाउनु पर्ने अथवा पिसाब फेर्न गाह्रो हुने ।
लक्षण –२ सुनिने
बिग्रेको मृगौलाले हाम्रो शरीरमा भएको बढी पानी र फोहर फाल्न सक्दैन जसले गर्दा हाम्रो खुट्टा, घुँडा, पैताला, अनुहार र हात सुनिने हुन्छ ।
लक्षण –३ थकाइ लाग्छ
स्वास्थ्य मृगौलाले एक प्रकारको हर्मोन उत्पादन गर्छ जसलाई इराथ्रोपोइटिन भनिन्छ । यसले हाम्रो शरीरमा अक्सिजन लाने र रातो रक्त कोशिका बनाउन मद्दत गर्छ । यदि मृगौला बिग्रेमा यसले कम मात्रामा इराथ्रोपोइटिन उत्पादन गर्छ । जसले गर्दा मासु र मष्तिस्क धेरै छिटो थाक्छ । यो अवस्थालाई रक्त अलपता भनिन्छ र यसको उपचार गर्न सकिन्छ ।
लक्षण –४ छाला चिलाउने र दाना आउने
मृगौलाले हाम्रो रगतमा भएको फोहर पदार्थ छानेर पिसावद्धारा फाल्छ तर मृगौला बिग्रेमा रगतमा फोहर पदार्थको मात्रा बढी हुन्छ जसले गर्दा धेरै चिलाउने र छालाको रंग परिर्वतन हुन्छ ।
लक्षण– ५ भोक नलाग्नु वा मुख तितो हुनु
हाम्रो शरीरमा फोहोर कुरा जस्तै युरिया रगतमा धेरै भएमा खानामा रुची घट्ने र सास गन्हाउने हुन सक्छ । यसले गर्दा मासु खान मन नलाग्ने र तौल पनि घट्दै जान्छ ।
लक्षण –६ वाक वाक र वान्ता
रगतमा युरिया जस्ता फोहर पदार्थको मात्रा धेरै भएमा वाक वाक लाग्ने र वान्ता आउने हुन सक्छ । जसले गर्दा खान मन नलाग्ने र तौल घट्दै जान्छ ।
लक्षण –७ स्याँ स्याँ हुनु
सास फेर्न अफ्ठ्यारो हुनुको मुख्य २ वटा कारण छन्
– शरीरमा बढी भएको पानी फोक्सोमा जम्मा भएमा
– रक्त अल्पता भएमा (शरीरमा अक्सिजनको मात्रा कम भएमा)
लक्षण –८ जाडो हुनु
शरीरमा रगतको मात्रा कम भएमा न्यानो कोठामा पनि बढी जाडो हुन्छ ।
लक्षण –९ टाउको रिंगाउने र ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु
मृगौला बिग्रेमा रगतको मात्रा कम हुन्छ जसले गर्दा दिमागमा पुग्ने रगत र अक्सिजनको मात्रा कम हुन्छ । साथै शरीरमा धेरै फोहर भएमा पनि दिमागले राम्ररी काम गर्दैन जस्तैः स्मरणशक्ति कम हुनु, ध्यान केन्द्रित नहुनु र होस हराउने जस्ता लक्षण देखिन्छन् ।
लक्षण – १० खुट्टा र कोखाको पछाडि दुख्नु
केही मानिसहरूमा मृगौलाको समस्या भयो भने पछाडि को ढाड दुख्न सक्छ जस्तैः मृगौलामा पथरी भएमा वा पिसाब मार्गमा अवरोध भएमा खुट्टा वा ढाडको पछाडि दुख्न सक्छ ।
यी मध्ये कुनै पनि लक्षण तपाईमा देखिएमा वा तपाई आफ्नो मृगौलाको अवस्था थाहा पाउन इच्छुक हुनुहुन्छ भने चरक हस्पिटलमा जाँच गराइ समयमै स्वास्थ्य लाभ लिनुहोस् ।
मृगौला र मुटुबीचको सम्बन्ध
मुटु र मृगौला शरीरका अभिन्न दुई अंग हुन् । शरीर संचालनमा दुवैको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । कुनै एकलाई असर परयो भने स्वतः अर्कोलाई असर पर्ने गर्दछ । मृगौला खराब भई मृगौलाको शुद्धिकरण दर घट्नु वा पिसाबमा प्रोटिन जानुले हृदयघातको जोखिमलाई अत्यधिक बढाउने गर्छ । पूर्वाञ्चलका करिब ३५ हजार सर्वसाधारणको घरदैलोमै पुगी विगत केही वर्षदेखि हामीले गरेको अध्ययन अनुसन्धानबाट पिसाबमा प्रोटिन जानु एवं मृगौलाको शुद्धिकरणको दर घट्ने घटनाले कार्डियोभास्कुलर रोगको जोखिम २० प्रतिशतले बढ्ने देखिएको छ । जसलाई हामीले अन्तराष्ट्रिय जर्नल मार्फ सन् २०१० मा र्सार्वजनिक गरेका थियौं ।
सोही अनुसन्धानबाट २० दशमलव ७ प्रतिशत मानिसहरु मेटाबोलिक सिन्ड्रोम (मोटोपना तथा रगतमा बोसोपन देखिनु बाट ग्रसित भएको देखिएको थियो भने १० प्रतिशतलाई कुनै न कुनै प्रकारको मृगौला रोगको लक्षणहरू समेत देखिएको थियो । यसले के देखाउँछ भने मृगौला तथा मुटुरोगीहरू समाजमा भूसको आगोसरी बढिरहेका छन् । मुटु र मृगौला दुवैलाई बिगार्ने कारकतत्वहरु (जस्तैः मधुमेह, हाइपरटेनसन, धुम्रपान, शारीरिक ब्यायामको अभाव आदी एकै प्रकारका भएका कारणले पनि यी दुवैको स्वास्थ्यमा विशेष ध्यान दिनु पर्ने आवश्यकतालाई हामी सबैले महशुश गरेका छौं ।
त्यसैले मृगौलामा असर पर्नु भनेको मुटुमा असर पर्नु हो । त्यसैले भनिन्छ, मृगौला जोगाउनु भनेको मुटुलाई जोगाउनु हो । मृगौलाबाट उत्पादन हुने हर्मोनले रक्तचाप नियन्त्रणमा अहम् भूमिका खेल्दछ । त्यस दृष्टिकोणले पनि रक्तसञ्चार प्रक्रियामा मृगौलाको प्रत्यक्ष असर देखिन्छ ।
मृगौलाका तीन कार्यहरू
१. रगतमा भएका हानिकारक तत्वहरुलाई पिसाबको माध्यमबाट बाहिर फ्याक्ने गर्दछ र शुद्ध रगत फेरी शरीरमा पठाउने गर्छ ।
२. स्वास्थ्यको लागि शरीरलाई चाहिने पानी र खनिज पदार्थको मात्रालाई सन्तुलित राख्ने गर्छ ।
३. शरीरको अन्य कार्यलाई नियन्त्रण गर्नको निम्ति ग्रन्थीरस हर्मोन उत्पादन गर्छ ।
मृगौला रोगका लक्षण तथा चिन्हहरू
मृगौला रोगको मुख्य लक्षण भन्नु नै शुरुवातमा यसको कुनै लक्षण नदेखिनु हो । तपाईलाई थाहा नभईकन नै तपाईको मृगौला खराब हुन सक्छ । जबसम्म मृगौला पूर्ण रुपले खराब हुँदैन तबसम्म त्यसका लक्षणहरू नदेखिन सक्छन् । त्यसैले समयमै रगत तथा पिसाब परीक्षण गर्नु अति आवश्यक हुन्छ ।
मृगौला रोगका लक्षण तथा चिन्हहरू
१. पिसाबमा प्रोटिनरएल्बुमिन निस्कनु ।
२. उच्च रक्तचाप हुनु ।
३. खुट्टा सुन्निनु र खुट्टा बाउंडिनु ।
४. धेरैपटक पिसाब लाग्नु (विशेष गरी राती
५. मधुमेहको विरामीले लिने इन्सुलिन सुई वा चक्कीको आवश्यकता कम हुनु ।
६. वाक्वाक् लाग्नु र बान्ता हुनु ।
७. कमजोरी र रगतको कमी हुनु ।
मृर्गौला रोग र मधुमेहको सम्बन्ध
मृर्गौला रोग सामान्यतः जन्मजात विकृति, मुत्र प्रणालीको संक्रमण, बाथरोग, उच्च रक्तचाप र मधुमेह रोग आदिका कारणले लाग्दछ । यीमध्ये मधुमेह र उच्च रक्तचाप मृगौलाका प्रमुख कारण हुन् । मधुमेह रोग सुरुसुरुमा विकसित देशमा देखा परेको भएतापनि आजभोलि विकासोन्मुख देशमा यो एउटा महामारी रोगका रूपमा देखापरेको छ । यसको उपचारमा ठूलो धनराशि खर्च गर्नु परेकाले यसले देशको आर्थिक स्थितिमा नकारात्मक असर पारेको छ । यो दुवै रोगबीच अन्तरसम्बन्ध रहेको छ । मिर्गौला रोगका विभिन्न अवस्थामध्ये अन्तिम अवस्थामा हुने यस रोगको प्रमुख कारण मधुमेह रहेको छ । मधुमेहको कारणले गर्दा मृगौला सम्बन्धी रोग र मुटुसम्बन्धी रोग भएमा निको हुने सम्भावना ज्यादै नै न्यून हुने कुरा अनुसन्धानबाट पनि देखिएको छ । मधुमेह रोगका कारणले मृगौलाको झिल्ली अर्थात ग्रोमेलुरो लाई नष्ट गरी मृगौलाले गर्ने कार्यमा बाधा पुर्याउछ । परिणामस्वरूप शरीरलाई चाहिने प्रोटिन तत्व (एल्बुमिन) झिल्लीबाट छिरेर पिसाबको माध्यमबाट बाहिर निस्कन्छ र शरीर सुन्निने जस्ता लक्षणहरू देखापर्छ जसलाई डाइबेटिक नेफ्रोप्याथी भनिन्छ । नेपालमा अन्तिम अवस्थाको मिर्गौला रोगको प्रमुख कारण मधुमेह नै हो भन्ने कुरा अध्ययनले देखाएको छ ।
मिर्गौला रोगको चुनौती
संसारमा बढ्दै गएको अस्वस्थ जीवनशैली तथा त्यससँग सम्बन्धित मोटोपना, त्यसबाट उब्जाइएको मधुमेहको महामारीसगै मिर्गौला रोगीको संख्या पनि बढ्दो छ । शुरुको अवस्थामा नै मधुमेह रोगको पहिचान गरी उपचार गरेमा वा यो रोग लाग्नबाट जोगिएमा धेरै हदसम्म मिर्गौला रोगबाट बच्न सकिन्छ । यी रोगहरुलाई नियन्त्रण गर्न उपलब्ध चिकित्सकहरूबाट मात्र सम्भव छैन । यसका लागि आम स्वास्थ्यकर्मी, जनस्वास्थ्यसग सम्बन्धित संघसंस्था, स्वयंसेवकहरूको संयुक्त प्रयासमा जनचेतना ल्याउनु र यी रोगको महामारीबाट बँच्नु प्रमुख चुनौतीको विषय बनेको छ ।
मिर्गौला रोगबाट बच्ने उपाय
–मृगौला रोगसम्बन्धी जनचेतना जगाउन सरोकारवाला संघसंस्था सक्रियता चाहिने ।
–मृगौलासम्बन्धी रोग छ कि छैन भनेर एएल्बुमिन र मृर्गौलाको रक्त शुद्धीकरण दर नियमित परीक्षण गराउने ।
–नियमित व्यायाम गर्ने ।
–सन्तुलित आहार लिने र शरीरको तौल सामान्य राख्ने ।
–धूमपान तथा मध्यपान नगर्ने ।
–दुखाइ कम गर्ने (आइबुप्रोफेनआदि पेन किलर) जस्ता औषधी जथाभावी प्रयोग नगर्ने ।
–तयारी खाना तथा पेय पदार्थ (फास्ट फुड तथा जंकफुड) को उपभोगमा कमी ल्याउने ।
–जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेका (वंशानुगत मधुमेह, रक्तचाप र मृगौला सम्बन्धी रोग, मोटोपन भएका तथा ५० वर्षउमेर कटेका मानिसहरूले अनिवार्यरूपमा नियमित मृर्गौलाको कार्य क्षमता जाँच गराउने ।