-तोमनाथ उप्रेती

मानव सभ्यताको इतिहासमा केही यस्ता युग आएका छन्, जसले मानिसको जीवनशैली, सोच, अर्थतन्त्र र शासन प्रणालीलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरेका छन्। कृषि क्रान्तिले स्थायी समाज निर्माण गर्यो, औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादन प्रणालीलाई रूपान्तरण गर्यो, वैज्ञानिक क्रान्तिले ज्ञानको नयाँ युग प्रारम्भ गर्यो र अहिले डिजिटल क्रान्तिले विश्वलाई अभूतपूर्व गतिमा नयाँ सभ्यतातर्फ अग्रसर गरिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता , बिग डेटा, क्लाउड कम्प्युटिङ, ब्लकचेन, रोबोटिक्स, इन्टरनेट अफ थिङ्स , क्वान्टम कम्प्युटिङ तथा सामाजिक सञ्जालले मानव जीवनको लगभग प्रत्येक आयामलाई प्रभावित गरिरहेका छन्। आज सूचना नयाँ शक्ति बनेको छ, डाटा नयाँ सम्पत्ति बनेको छ र एल्गोरिदम नयाँ निर्णयकर्ताका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्।
यस परिवर्तनले मानव सभ्यतालाई अभूतपूर्व समृद्धिका अवसरहरू दिएको छ। स्वास्थ्य सेवामा रोगको प्रारम्भिक पहिचानदेखि शल्यक्रियासम्म कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग बढेको छ। शिक्षामा डिजिटल प्लेटफर्महरूले भौगोलिक सीमाहरू हटाएका छन्। बैंकिङ तथा वित्तीय प्रणाली डिजिटल भुक्तानी, मोबाइल बैंकिङ र फिनटेकका कारण सरल, छिटो र समावेशी बन्दै गएको छ। कृषि क्षेत्रमा स्मार्ट प्रविधिले उत्पादन वृद्धि, जल व्यवस्थापन र मौसम पूर्वानुमानलाई प्रभावकारी बनाएको छ। उद्योगहरू स्वचालनका कारण बढी उत्पादक भएका छन्। सार्वजनिक प्रशासनमा ई–गभर्नेन्सले सेवा प्रवाहलाई छरितो, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउने सम्भावना बढाएको छ। डिजिटल अर्थतन्त्रले नयाँ रोजगारी, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताको ढोका खोलेको छ।
तर इतिहासले एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ—हरेक ठूलो आविष्कारसँग ठूलो उत्तरदायित्व पनि जोडिएको हुन्छ। प्रविधि आफैँ न त नैतिक हुन्छ, न अनैतिक; त्यसको प्रयोगले नै त्यसको चरित्र निर्धारण गर्छ। आगोले भोजन पकाउन पनि सक्छ र सहर जलाउन पनि सक्छ। आणविक ऊर्जाले अस्पताल सञ्चालन गर्न पनि सक्छ र विनाशकारी हतियार निर्माण गर्न पनि सक्छ। त्यस्तै डिजिटल प्रविधिले मानव कल्याणको मार्ग खोल्न सक्छ भने मानव स्वतन्त्रता, गोपनीयता र सामाजिक विश्वासलाई गम्भीर संकटमा पनि पार्न सक्छ। त्यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न केवल “डिजिटल समृद्धि” होइन, “डिजिटल नैतिकता” पनि हो।
डिजिटल युगमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती सूचना होइन, विश्वासको संकट हो। सामाजिक सञ्जालमा गलत सूचना, भ्रामक प्रचार, डीपफेक भिडियो, घृणात्मक अभिव्यक्ति, साइबर ठगी, पहिचान चोरी तथा एल्गोरिदमद्वारा सञ्चालित दुष्प्रचारले लोकतान्त्रिक संस्थामाथिको विश्वासलाई कमजोर बनाइरहेका छन्। मानिसले देखेको, सुनेको र पढेको सबै कुरा सत्य नहुन सक्छ भन्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। सत्य र असत्यबीचको दूरी प्रविधिले घटाएको छैन बरु कतिपय अवस्थामा झन् जटिल बनाएको छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकासले अर्को गम्भीर नैतिक प्रश्न उठाएको छ। यदि कुनै एल्गोरिदमले ऋण स्वीकृत गर्ने, जागिरका लागि उम्मेदवार छनोट गर्ने, अदालतलाई सिफारिस दिने वा स्वास्थ्य उपचारको निर्णयमा प्रभाव पार्ने हो भने त्यसको उत्तरदायित्व कसले लिने? यदि एल्गोरिदममा पूर्वाग्रह छ भने त्यसले समाजमा विद्यमान असमानतालाई अझ संस्थागत बनाउन सक्छ। त्यसैले प्रविधिको निष्पक्षता सामाजिक न्यायको प्रश्न पनि हो।
डिजिटल समृद्धिको अर्को पक्ष डिजिटल असमानता हो। विश्वका सबै मानिस समान रूपमा डिजिटल अवसरमा पहुँच राख्दैनन्। विकसित र विकासशील राष्ट्र, सहर र गाउँ, धनी र गरिब, शिक्षित र अशिक्षितबीचको डिजिटल विभाजन अझै गहिरो छ। उच्च गतिको इन्टरनेट, डिजिटल उपकरण, प्राविधिक सीप र डिजिटल साक्षरताको अभावले लाखौँ मानिसलाई डिजिटल अर्थतन्त्रबाट बाहिर राखेको छ। यदि प्रविधिको लाभ केही सीमित समूहमा मात्र केन्द्रित भयो भने डिजिटल क्रान्तिले समानता होइन, असमानतालाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ।
साइबर सुरक्षाको चुनौती पनि उत्तिकै गम्भीर छ। बैंकिङ प्रणाली, विद्युत् सञ्जाल, अस्पताल, हवाई यातायात, सरकारी अभिलेख तथा राष्ट्रिय पूर्वाधार डिजिटल प्रणालीमा निर्भर बन्दै गएका छन्। यस्ता प्रणालीमाथि साइबर आक्रमणले केवल आर्थिक क्षति मात्र होइन, राष्ट्रिय सुरक्षा र सार्वजनिक विश्वासलाई पनि असर पुर्याउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल समृद्धिको आधार सुरक्षित डिजिटल पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति तथा प्रभावकारी साइबर सुरक्षा नीति हुनुपर्छ।
युवा पुस्ता डिजिटल युगको सबैभन्दा सक्रिय प्रयोगकर्ता हो। उनीहरूले प्रविधिबाट सिक्ने, सिर्जना गर्ने, उद्यम गर्ने र विश्वसँग जोडिने अवसर पाएका छन्। तर अत्यधिक स्क्रिन समय, सामाजिक सञ्जालको मनोवैज्ञानिक प्रभाव, अनलाइन लत, साइबर बुलिङ, डिजिटल हिंसा तथा गलत सूचनाको प्रभावले मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धमा चुनौती पनि थपेको छ। डिजिटल दक्षतासँगै डिजिटल अनुशासन र नैतिक उत्तरदायित्वको शिक्षा आजको शिक्षा प्रणालीको अभिन्न हिस्सा बन्नुपर्छ।
डिजिटल सभ्यताको अर्को महत्त्वपूर्ण आयाम शासन प्रणाली हो। ई–गभर्नेन्सले भ्रष्टाचार घटाउन, सेवा प्रवाहलाई पारदर्शी बनाउन र नागरिक सहभागिता बढाउन ठूलो योगदान गर्न सक्छ। तर यदि डिजिटल शासन पारदर्शी, उत्तरदायी र कानुनसम्मत भएन भने त्यही प्रविधि निगरानी , अभिव्यक्ति नियन्त्रण वा अधिकार हननको माध्यम पनि बन्न सक्छ। त्यसैले प्रविधिको प्रयोग लोकतान्त्रिक मूल्य, कानुनी शासन र मानव अधिकारको सम्मानभित्र रहनुपर्छ।
नेपालजस्ता विकासशील मुलुकका लागि डिजिटल रूपान्तरण अवसर र चुनौती दुवै हो। डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन, कृषि सूचना प्रणाली, नागरिक सेवा तथा स्टार्टअप इकोसिस्टमले आर्थिक विकासलाई गति दिन सक्छ। तर यसका लागि डिजिटल पूर्वाधार विस्तार, साइबर सुरक्षा, डाटा संरक्षण कानुन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सम्बन्धी नीति, डिजिटल साक्षरता तथा अनुसन्धानमा लगानी अपरिहार्य छ। केवल प्रविधि आयात गरेर होइन, ज्ञान, नवप्रवर्तन र नैतिक शासन विकास गरेर मात्र दिगो डिजिटल समृद्धि सम्भव हुन्छ।
विश्वका धेरै मुलुकहरूले अहिले जिम्मेवार कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डाटा सुरक्षा, डिजिटल अधिकार तथा साइबर नैतिकतासम्बन्धी कानुनी संरचना निर्माण गरिरहेका छन्। यसले देखाउँछ कि भविष्यको प्रतिस्पर्धा केवल प्रविधिमा होइन, प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगमा हुनेछ। जसले नवप्रवर्तन र नैतिकतालाई सन्तुलित गर्न सक्छ, त्यही राष्ट्र दीर्घकालीन रूपमा सफल हुनेछ।
दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा प्रविधिले मानिसलाई बुद्धिमान बनाउन सक्छ, तर विवेकशील बनाउने जिम्मेवारी शिक्षा, संस्कृति र नैतिक चेतनाको हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले गणना गर्न सक्छ, तर करुणा अनुभव गर्न सक्दैन। एल्गोरिदमले सम्भाव्यता विश्लेषण गर्न सक्छ, तर न्याय, सहानुभूति र मानवीय गरिमाको अन्तिम निर्णय मानिसले नै गर्नुपर्छ। त्यसैले डिजिटल सभ्यताको केन्द्रमा प्रविधि होइन, मानिस हुनुपर्छ।
डिजिटल समृद्धि र नैतिक सङ्कट एउटै परिवर्तनका दुई सम्भावित परिणाम हुन्। यदि प्रविधिलाई पारदर्शिता, उत्तरदायित्व, समावेशिता, मानव अधिकार र नैतिक विवेकका आधारमा सञ्चालन गर्न सकियो भने डिजिटल युग मानव इतिहासको सबैभन्दा समृद्ध र न्यायपूर्ण युग बन्न सक्छ। तर यदि प्रविधि केवल नाफा, शक्ति र नियन्त्रणको साधनमा सीमित भयो भने यही डिजिटल क्रान्ति असमानता, अविश्वास, निगरानी, सामाजिक विभाजन र लोकतान्त्रिक संस्थामाथिको संकटको कारण बन्न सक्छ।
पूर्वीय दर्शनले सदैव सन्तुलनलाई जीवनको मूल सिद्धान्त मानेको छ। गीता, उपनिषद् र बुद्ध दर्शन सबैले संयम, विवेक र करुणालाई उच्च स्थान दिएका छन्। डिजिटल युगमा पनि यही सन्तुलन आवश्यक छ—प्रविधि र मानवता बीचको सन्तुलन। प्रविधि प्रयोग गर्दा यदि हामी करुणा, सत्य र जिम्मेवारीलाई केन्द्रमा राख्छौँ भने मात्र डिजिटल सभ्यता मानवीय सभ्यता बन्न सक्छ।
नैतिक चेतनाले व्यक्तिगत व्यवहार मात्र होइन, संस्थागत संरचनालाई पनि प्रभाव पार्छ। सरकार, कम्पनी र प्रविधि विकासकर्ताहरूले पनि नैतिक जिम्मेवारी लिनुपर्छ। डेटा गोपनीयता, पारदर्शिता र निष्पक्षता जस्ता विषयहरू केवल कानुनी होइन, नैतिक प्रश्न पनि हुन्। यदि प्रविधि केवल नाफा केन्द्रित भयो भने समाजमा असमानता बढ्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल नीति निर्माणमा मानव केन्द्रित दृष्टिकोण अनिवार्य छ।
मानवता र प्रविधिको सम्बन्ध प्रतिस्पर्धात्मक होइन, सहकार्यात्मक हुनुपर्छ। प्रविधि मानवताको विकल्प होइन, सहयोगी हो। यदि यो सम्बन्ध सही रूपमा स्थापित भयो भने डिजिटल सभ्यता केवल विकासको प्रतीक होइन, मानवीय प्रगतिको नयाँ युग बन्न सक्छ। तर त्यसका लागि प्रत्येक व्यक्तिमा नैतिक आत्मजागरण आवश्यक छ।
डिजिटल सभ्यता एउटा शक्तिशाली नदी जस्तै हो यसले जीवनलाई उर्वर पनि बनाउन सक्छ र विनाशकारी बाढी पनि ल्याउन सक्छ। यसको दिशा नैतिक चेतनाले निर्धारण गर्छ। यदि हामीले प्रविधिलाई मानवताको सेवामा प्रयोग गर्न सक्यौँ भने मात्र यो सभ्यता अर्थपूर्ण हुन्छ। नत्र, अत्यधिक सूचना र प्रविधिको बीचमा पनि मानवता हराउन सक्छ।
यसैले आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नयाँ नैतिक चेतनाको विकास हो। प्रविधि जति तीव्र गतिमा अगाडि बढ्छ, त्यति नै तीव्र गतिमा मानवीय विवेक, उत्तरदायित्व र नैतिक संस्कार पनि विकसित हुनुपर्छ। भविष्यको सभ्यता कृत्रिम बुद्धिमत्ताले होइन, मानवीय बुद्धिमत्ता र नैतिक चेतनाले सुरक्षित बनाउनेछ। डिजिटल समृद्धिको वास्तविक अर्थ त्यतिबेला मात्र स्थापित हुनेछ, जब प्रविधिले केवल अर्थतन्त्रलाई होइन, मानवताको पनि उन्नति गर्नेछ।
उपसचिव, नेपाल सरकार