-तोमनाथ उप्रेती

आजको युग विज्ञानको उत्कर्षको युग हो। उपग्रह, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, क्वान्टम कम्प्युटर, जैव–प्रविधि, अन्तरिक्ष अन्वेषण। मानवले अकल्पनीय प्रगति गरेको छ। तर यो प्रगतिकै बीचमा मानिस मानसिक रूपमा अझ असन्तुष्ट, अशान्त, चिन्तित र अस्तित्वगत रिक्तताले ग्रस्त बनेको छ। आधुनिक मानिससँग सुविधा छ, तर शान्ति छैन। ज्ञान छ, तर बोध छैन। सूचनाको बाढी छ, तर बुद्धि दुर्लभ हुँदै गएको छ। यही विरोधाभासले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ : के विज्ञानले सबै कुरा बुझ्न र समाधान गर्न सक्छ ? र यदि सक्दैन भने, के हामीलाई चेतनाको विज्ञान आवश्यक छैन ?
चेतना भनेको मस्तिष्कको एक जैविक क्रिया हो भन्ने तर्क प्राचीन कालदेखि बहसको विषय रहँदै आएको छ। आधुनिक न्युरोसाइन्सले मस्तिष्कको संरचना, न्युरोनहरूको क्रिया, रासायनिक संकेतहरू आदिबारे ठूलो प्रगति गरेको छ। मानिस किन सोच्दछ, महसुस गर्छ, सपना देख्छ, निर्णय गर्छ — यी प्रश्नहरूलाई विज्ञानले केही हदसम्म बुझ्न थालेको छ। तर अझै पनि “म को हुँ?”, “चेतना के हो?”, “अनुभूति कहाँबाट जन्मिन्छ?” जस्ता प्रश्नहरू पूर्ण रूपमा उत्तरित भएका छैनन्। यही अपूर्णताको बिन्दुमा आध्यात्मिक चेतना प्रवेश गर्छ।
चेतना मानव अस्तित्वको सबैभन्दा गहिरो, रहस्यमय र जटिल पक्षमध्ये एक हो। मानिसले हजारौँ वर्षदेखि आफू को हुँ, आफ्नो अनुभव कसरी निर्माण हुन्छ र बाहिरी संसारलाई कसरी बुझ्छ भन्ने प्रश्न गर्दै आएको छ। आधुनिक विज्ञानको विकाससँगै चेतनाको अध्ययन दर्शनको सीमाबाट बाहिर निस्केर न्युरोसाइन्स, मनोविज्ञान, जीवविज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र संज्ञानात्मक विज्ञानको केन्द्रमा पुगेको छ। मस्तिष्क र मनबीचको सम्बन्ध बुझ्ने प्रयास मानव सभ्यताको सबैभन्दा कठिन बौद्धिक यात्रामध्ये एक हो। मस्तिष्क भौतिक संरचना हो, जसलाई वैज्ञानिक उपकरणद्वारा अध्ययन गर्न सकिन्छ, तर मन अनुभव, भावना, विचार, स्मृति, कल्पना र आत्मबोधको सूक्ष्म संसार हो। यही भौतिक र अभौतिक देखिने दुई आयामबीचको सम्बन्धले चेतनाको विज्ञानलाई विशेष बनाएको छ। चेतना केवल सोच्ने क्षमता होइन; यो आफूलाई अनुभव गर्ने, संसारलाई अर्थ दिने र जीवनको उद्देश्य खोज्ने आन्तरिक शक्ति हो। त्यसैले चेतनाको विज्ञानले केवल मस्तिष्कका कोषहरूको अध्ययन गर्दैन, यसले मानव अस्तित्वको गहिरो अर्थ खोज्ने प्रयास गर्दछ।
वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा चेतनाको आधार मस्तिष्कको जटिल संरचना र त्यसमा हुने विद्युतीय तथा रासायनिक गतिविधि हो। मानव मस्तिष्कमा करिब आठ करोडभन्दा बढी स्नायु कोषहरू अर्थात् न्युरोनहरू हुन्छन्, जसले अरबौँ आपसी सम्बन्ध निर्माण गर्छन्। यी न्युरोनहरूको निरन्तर संवादबाट विचार, भावना, निर्णय र व्यवहार उत्पन्न हुन्छन्। न्युरोसाइन्सले देखाएको छ कि मस्तिष्कको विभिन्न भागले फरक–फरक कार्यमा भूमिका खेल्छन्। स्मृति निर्माणमा हिप्पोक्याम्पस, भावना व्यवस्थापनमा एमिग्डाला र निर्णय प्रक्रियामा प्रिफ्रन्टल कोर्टेक्सको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। तर यति मात्र बुझेर चेतनाको सम्पूर्ण रहस्य समाधान भएको छैन। मुख्य प्रश्न अझै बाँकी छ—मस्तिष्कभित्र हुने भौतिक प्रक्रियाबाट कसरी अनुभूतिको संसार निर्माण हुन्छ? एउटा मानिसले रातो रङ देख्दा केवल प्रकाशको तरङ्ग बुझ्दैन, उसले त्यसको अनुभव गर्छ। पीडा हुँदा केवल स्नायु संकेत मात्र हुँदैन, उसले पीडा महसुस गर्छ। यही व्यक्तिगत अनुभूति चेतनाको सबैभन्दा ठूलो रहस्य हो। वैज्ञानिकहरूले यसलाई चेतनाको कठिन समस्या भनेर व्याख्या गरेका छन्, जसले भौतिक मस्तिष्क र आन्तरिक अनुभवबीचको सम्बन्ध खोज्न प्रेरित गरेको छ।
मन चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण आयाम हो। मस्तिष्क शरीरको जैविक अंग हो भने मन त्यसबाट उत्पन्न हुने अनुभव, विचार र अर्थको संसार हो। मानिसको मन केवल सूचनाको भण्डार होइन; यो सिर्जना गर्ने, कल्पना गर्ने, मूल्य निर्धारण गर्ने र भविष्यको योजना बनाउने क्षमता भएको गतिशील प्रणाली हो। मनले विगतका अनुभवलाई स्मृतिमा राख्छ, वर्तमान अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्छ र भविष्यका सम्भावनाहरूको कल्पना गर्छ। यही क्षमताले मानिसलाई अन्य जीवभन्दा फरक बनाएको छ। मनोविज्ञानले देखाएको छ कि मानिसको व्यवहार केवल बाहिरी घटनाबाट निर्धारण हुँदैन; उसको धारणा, विश्वास, भावना र चेतन अवस्थाले पनि ठूलो प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि एउटै घटनालाई दुई व्यक्तिले फरक तरिकाले अनुभव गर्न सक्छन्, किनकि उनीहरूको मानसिक संरचना, अनुभव र सोच्ने शैली फरक हुन्छ। यसले देखाउँछ कि मन केवल मस्तिष्कको निष्क्रिय उत्पादन होइन, बरु मानिसले संसारसँग सम्बन्ध बनाउने सक्रिय माध्यम हो। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र मानसिक अनुशासनजस्ता अभ्यासहरूले पनि मनको चेतन अवस्थालाई परिवर्तन गर्न सक्ने देखाएका छन्।
आधुनिक चेतना विज्ञानले मस्तिष्क र मनको सम्बन्ध बुझ्न विभिन्न सिद्धान्तहरू प्रस्तुत गरेको छ। केही वैज्ञानिकहरूका अनुसार चेतना मस्तिष्कभित्रका विभिन्न सूचनाहरू एकीकृत भएर उत्पन्न हुने प्रक्रिया हो। यस दृष्टिकोणले चेतनालाई सूचना प्रशोधनको उच्चस्तरीय अवस्था मान्छ। अर्कोतर्फ केही सिद्धान्तहरूले चेतनालाई मस्तिष्कको पूर्वानुमान गर्ने क्षमता, अनुभव निर्माण गर्ने प्रक्रिया र वातावरणसँगको निरन्तर अन्तरक्रियासँग जोड्छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासले पनि चेतनाको प्रश्नलाई अझ जटिल बनाएको छ। मेसिनले भाषा बुझ्न, समस्या समाधान गर्न र सिर्जनात्मक कार्य गर्न थाले पनि के उसमा वास्तविक अनुभव गर्ने क्षमता छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ। यसले एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता देखाउँछ—बुद्धिमत्ता र चेतना एउटै कुरा होइनन्। सूचना प्रशोधन गर्ने क्षमता बुद्धिमत्ता हुन सक्छ, तर आत्मबोध, भावना र अनुभूतिको क्षमता चेतनासँग सम्बन्धित छ। त्यसैले भविष्यको विज्ञानले केवल अझ शक्तिशाली मेसिन निर्माण गर्ने होइन, चेतनाको वास्तविक प्रकृति बुझ्ने दिशामा पनि अघि बढ्नुपर्नेछ।
चेतनाको विज्ञान अन्ततः मानव स्वयंलाई बुझ्ने यात्रा हो। मस्तिष्कदेखि मनसम्मको यो यात्रा मानव जीवन, नैतिकता र सभ्यताको भविष्यसँग जोडिएको विषय हो। विज्ञानले मस्तिष्कका संरचना र प्रक्रियाहरू बुझ्दै जाँदा मानिसले आफ्नै अस्तित्वको गहिराइ पनि बुझ्न थालेको छ। चेतनाले नै ज्ञानलाई विवेकमा, प्रविधिलाई मानव सेवामा र शक्तिलाई जिम्मेवारीमा रूपान्तरण गर्छ। यदि विज्ञानसँग चेतना जोडिएन भने प्रविधि केवल शक्तिको साधन बन्न सक्छ तर चेतनासहितको विज्ञानले मानव कल्याणको मार्ग खोल्न सक्छ। भविष्यको सभ्यता अधिक चेतनशील बन्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्छ। मस्तिष्कले हामीलाई सोच्ने क्षमता दिन्छ, तर चेतनाले हामीलाई अर्थपूर्ण जीवन जिउने क्षमता दिन्छ। त्यसैले चेतनाको विज्ञान वास्तवमा मानवताको विज्ञान हो।आफूलाई चिन्ने, संसारलाई बुझ्ने र अस्तित्वको गहिरो रहस्यसँग संवाद गर्ने अनन्त यात्रा हो।
जब व्यक्ति वैज्ञानिक तर्कशीलता र आध्यात्मिक भावनाको सन्तुलनमा अघि बढ्छ, तब नैतिक, जिम्मेवार र संवेदनशील पनि बन्छ। यस्तो व्यक्तिको सोचले मात्र साँचो शान्ति र समृद्धि सम्भव बनाउँछ।आज विश्वमा भौतिक उन्नति त देखिन्छ, तर मानसिक अशान्ति, संघर्ष र असहिष्णुताले मानवता संकटमा छ। यस समस्याको समाधान वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको साझा प्रयोगबाट मात्र सम्भव छ। वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको समन्वय आधुनिक मानव जीवनका दुई महत्वपूर्ण आयाम हुन्, जसले जीवनलाई पूर्णता र गहिराइ प्रदान गर्छन्। वैज्ञानिक सोचले तर्क, प्रमाण र परीक्षणको माध्यमबाट संसारको भौतिक पक्षलाई बुझ्न सहयोग गर्छ भने आध्यात्मिक चेतना व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति, जीवनको उद्देश्य र मानवीय मूल्यहरूलाई उजागर गर्छ। यी दुई बीचको समन्वयले मानिसलाई बाह्य र आन्तरिक दुबै पक्षबाट सन्तुलित विकास गर्न सक्षम बनाउँछ।
आजको आधुनिक युगमा जहाँ विज्ञानले असाध्यै प्रगति गरेको छ, त्यहीँ आध्यात्मिक चेतनाले मानिसलाई मानसिक शान्ति, नैतिकता र प्रेमको बाटो देखाउँछ। विज्ञानले उपलब्ध गराउने सुविधा र ज्ञानलाई आध्यात्मिक मूल्यहरूसँग जोडेर प्रयोग गर्दा मात्र सामाजिक र व्यक्तिगत जीवनमा सच्चा सुधार सम्भव हुन्छ। उदाहरणका लागि, विज्ञानले मानव स्वास्थ्य र प्रविधिमा प्रगति गराइरहेकै छ, तर मानिसको मन शान्त र दयालु नभएमा त्यो प्रगति अधूरो नै रहन्छ।त्यसैले, वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको समन्वयले विश्वलाई केवल प्रविधिमा नभई मानव जीवनका गहिरा पक्षहरूमा पनि प्रगति गराउन आवश्यक छ। यसले जीवनलाई सन्तुलित, अर्थपूर्ण र समृद्ध बनाउन मद्दत गर्दछ।
विद्यालयदेखि नीति निर्माण तहसम्म, वैज्ञानिक सोच र आध्यात्मिक चेतनाको समन्वयले व्यक्तिको विवेक, समाजको स्थायित्व र राष्ट्रको समृद्धि सम्भव बनाउँछ। विज्ञानले साधनहरू प्रदान गर्छ, तर अध्यात्मले त्यसको सदुपयोग गर्ने दिशा देखाउँछ। शान्ति र समृद्धिका लागि यी दुई पक्षको संयोजन आजको युगको अपरिहार्य सूत्र हो।
विज्ञान र प्रविधिको विकासले जीवन सजिलो त बनाएको छ, तर यदि त्यसमा नैतिक मूल्य र आत्मचेतना नजोडिए भने प्रगति अधूरी नै रहन्छ। त्यसैले वैज्ञानिक अध्यात्म आवश्यक छ, जसले तर्कशीलता र आत्मबोधलाई सँगै मिलाउँछ। यो जीवन मूल्य र चेतनाको संयोजन हो। जब व्यक्ति वैज्ञानिक दृष्टिकोणसँगै आध्यात्मिक अनुशासनमा समर्पित हुन्छ, तब उसले आफ्नो कर्म मानवता र विश्वको हितमा प्रयोग गर्छ।
अध्यात्मले मनलाई स्थिरता, प्रेम र सहिष्णुताको बाटो देखाउँछ भने विज्ञानले समस्याको समाधान गर्छ। यी दुईको संयोजनले व्यक्तिमा विवेक, उत्तरदायित्व र वैश्विक दृष्टिकोण विकास गर्छ। यस्तो समन्वयले विश्वमा शान्ति, सहअस्तित्व र पर्यावरण सन्तुलन सम्भव बनाउँछ। वैज्ञानिक अध्यात्मले मात्र भविष्यका चुनौतीहरूलाई समाधान गर्न सकिन्छ र मानव सभ्यतालाई सन्तुलित तथा समृद्धबनाउँछ।
अध्यात्मबिनाको राजनीति, समाज नीति, अर्थनीति या हरेक वाद एवं चिन्तन सबै अपूरो छ भन्ने विषयले विश्वका हरेक बौद्धिकलाई घचघच्याएको छ। अध्यात्म जीवनमुक्तिको आधारशिला हो जसले व्यक्तिलाई गम्भीर र मानसिक रूपमा सन्तुलित बनाउँछ। आज विक्षिप्त समाजमा अध्यात्मिकताको आवश्यकतालाई धेरैले स्वीकार्न थालेका छन्। राजनीतिक अस्थिरता र सरकारको स्थिरता नहुँदा विकासमा अवरोध आउँछ, र यस्तो अवस्थामा अध्यात्मिक क्रियाकलापले विकासलाई सशक्त बनाउने भूमिका खेल्छ।
अध्यात्मले शरीरको मृत्यु पछिको आत्माको अमरता पुष्टि गर्दै मानवलाई भाइभावमा बाँध्छ र पवित्रता, शान्ति, प्रेमजस्ता गुणहरू बढाउन मद्दत गर्छ। यसले जीवनलाई सकारात्मक दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ र व्यक्तिको चेतना उच्च बनाउँछ। अल्बर्ट आइन्स्टाइनले धर्म र विज्ञानलाई विरोधी नभई सहायक भएको बताउनु भएको छ, जसले भौतिक र अध्यात्मिक उन्नतिको महत्त्वलाई जोड्छ। भौतिकवादले शान्ति र आनन्दलाई बेवास्ता गर्दा जीवनको वास्तविक उद्देश्य भुलिन्छ, तर अध्यात्मिक मार्गले साँचो सुख र मोक्ष प्राप्तिको बाटो देखाउँछ।यसरी, अध्यात्म र भौतिकवादबीचको द्वन्द्वलाई सन्तुलन र विवेकपूर्ण चिन्तनबाट समाधान गर्न आवश्यक छ। दुवैको मेलमिलापले मात्र विश्वको उज्जवल भविष्य सम्भव छ।
( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)