-कृष्णकुमार अग्रवाल

हामी धरान उपमहानगरपालिकासँग निम्न अनुसार सैद्धान्तिक गतिविधीको अपेक्षा राख्दछौं ।
(१) उपमहानगर क्षेत्रभित्र उपलब्ध गराउने सेवा सुविधा सम्बन्धको समय समयमा जानकारी उपलब्ध गराउनु ।
(२) क्षेत्रभित्रका विकासका सम्भावना तथा समस्याहरुको जानकारी समय समयमा उपलब्ध गराउने ।
(३) क्षेत्रभित्र रहेका प्राकृतिक श्रोत तथा साधन, सीपको समष्टिगत विवरण राख्ने र प्रस्तुत गर्ने ।
(४) क्षेत्रको भावी योजना तथा कार्यक्रम र नीति निर्माणको कामलाई आधार प्रदान गर्ने ।
(५) क्षेत्रको वास्तविकता र वस्तुतगत सूचना संकलन र ब्यवस्थापन गर्ने ।
(६) ऐतहासिक धार्मिक, संस्कृतिक स्थानहरुको व्यवसायिकरण सम्बन्धि कार्यक्रम ल्याउने र यिनीहरुको संरक्षण गर्ने ।
(७) खानेपानी तथा विद्युतको नियमित तथा गुणस्तरीय वितरणको समुचित ब्यवस्थापन गर्न कदम चाल्ने ।
(८) व्यवसायिक शिक्षा प्रणालीमा जोड दिने ।
(९) सार्वजनिक संशाधनहरुको उचित सुविधा तथा ब्यवस्थापन गर्नु ।
(१०) उच्च जनसहभागिताका कार्यक्रम प्रोत्साहित गर्नु ।
(११) व्यवसायिक कृषिलाई प्रोत्साहित गर्नु ।
(१२) संकुचित ठाउँमा बढ्दो शहरिकरण ब्यवस्थित गर्नु ।
(१३) युवाशक्तिको विदेश पलायन रोक्न रचनात्मक कार्य गर्नु ।
(१४) दोहोरो करलाई दुरुत्साहित गरी उत्पादनमूलक योजनाहरुमा कर छुटको ब्यवस्था गर्ने ।
यी माथिका गर्नुपर्ने कार्यमा सैद्धान्तिक विचलन आउनु हुँदैन र नगरपालिकाले चलाउने योजनामा माथिका सिद्धान्तहरुको प्रतिबिम्व आउन सक्यो भने कुनै कारण छैन कि आर्थिक समुन्नतिको आधारशीला खडा नहोस् । साथै निजी क्षेत्र पनि लगानिका लागि प्रोत्साहित हुनेछ ।
यसका अतिरिक्त कतिपय आयोजनाहरु यस्ता छन् जो आजपनि धरानको आर्थिक विकासमा महत्वपूर्ण स्थान राख्छन् र यिनीहरुको महत्वपछि पनि रहिरहने छ । यी आयोजनाहरुको विकास र निरन्तरताका लागि यससँग सम्बन्धि दीर्घकालिन सोच र कार्यक्रमको आवश्यकता पर्छ ।
धरानको आर्थिक कारोबारका सम्बन्धमा :
एक अनुमानका आधारमा धरान उपामहानगरपालिकाको आर्थिक कारोबारको आकार वार्षिक ९० अर्बको हाराहारीमा छ जो राष्ट्रको समग्र अनुपातमा करिब २.२५% हुन आउँछ । तर धरानमा तीनवटा प्रतिष्ठान यस्ता छन् जसले उपमहानगरको समस्त कारोवारको २०% हिस्सा ओगटछन् । नगरको आर्थिक स्थिरता र सन्तुलित विकासमा यी तिन चालु परियोजनाको महत्वपूर्ण स्थान छ । ती हुन् ।
(१) बीपी कोइराला स्वास्थ विज्ञान प्रतिष्ठानः
विश्वविद्यालयको रुपमा रहेको यो स्वास्थ प्रतिष्ठानको धरानको स्वास्थ क्षेत्र र शैक्षिक क्षेत्रमा मात्रै महत्वपूर्ण स्थान छैन, आर्थिक क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण स्थान छ । वार्षिक ७०० करोडको आर्थिक बजेट भएको यो प्रतिष्ठानले आर्थिक वर्ष २०७६–०७७ मा १६.८० करोड रुपैयाँ करको रुपमा मात्रै संघीय सरकारलाई बुझाएको छ ।
यसैको आर्थिक कारोबारको कारणले धरानको निजी क्षेत्रले पनि करिब ३० करोड रुपैयाँ मूल्य अभिवृद्धि कर, अन्तशुल्क आयकरको रुपमा बुझाउँछ । जसमा धरान उपमानगरपालिकाले पनि हिस्सा पाउँछ । सथै यसमार्फत् केही हदमा पर्यटन व्यवसायले समेत टेवा पाएको छ । तसर्थ यसको ब्यवस्थापन तथा उत्थानमा धरान उपमहानगरपालिकाले चासो राख्नु र प्रयास गर्नु आवश्यक छ । नगरको आर्थिक विकास समेत यसको विकाससँग जोडिएको छ । यदि यसलाई जटिल रोगहरुको उपचारसँग जोड्न सकियो भने निजि क्षेत्रले पोष्ट रिकोभरी सेन्टर समेतमा लगानी गर्न सक्छ । उच्च भुक्तानीको रोजगारीमा यसको योगदान त छँदैछ ।
(२) धरानको कृषि बजार :
यो बजारले धरानका आसपासका कृषकहरुको मात्र होइन पूर्वि पहाडका कृषकहरुको समेत जीवनस्तर उठाउन मद्दत गरेको छ । यो पूर्वी पहाडी क्षेत्रका बजार कृषि उत्पादनको निर्यात केन्द्रको रुपमा समेत रहेको छ । राजश्वमा धेरै ठूलो योगदान नरहे पनि यसले आयात प्रतिस्थापनमा र स्वरोजगार अभियानमा महत्वपूर्ण योगदान गरेको छ । करिब सात सय करोडकै कारोबार गर्ने यस बजारलाई आधुनिक कृषि प्रशिक्षण केन्द्र, उन्नत बिउ विजन, मल खाद विक्री केन्द्रको रुपमा विकसित गर्नु आवश्यक छ । धरान उपमहानगरपालिका स्वयम् यसको ब्यवस्थापनमा संलग्न रहेको अवस्थामा आफ्ना भावी दीर्घकालिन कार्यक्रममा यसको उत्थान सम्बन्धी कार्यक्रम राख्नु आवश्यक छ । यसको विस्तार र विकासको लागि उपमहानगरपालिकाले कृषि सडकको योजनालाई प्राथमकिता दिन सक्छ ।
(३) धरान औद्योगिक क्षेत्र :
धरान उपमहानगरलाई औद्योगिक नक्सामा परिचित गराउने यस औद्योगिक क्षेत्रमा सञ्चालित ३५ वटा उद्योगहरुमध्ये हाल ३२ वटा सञ्चालनमा छन् । ३०० करोडको उत्पादन गर्ने यस उद्योगले धरानका करिब ८०० जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी उपलब्ध गराएको छ । यसमा अवस्थित उद्योगहरुले बुझाउने मुअकर तथा अन्तशुल्कमा उपमहानगरपालिकाले समेत हिस्सा पाउँछ । जग्गा खरिद गरेर उद्योग खोल्न नसक्ने उद्योगीहरुलाई लिजमा जग्गा उपलब्ध गराएर यसले नगरको औद्योगिकरणमा ठूलो योगदान पुरयाएको छ । हाल जग्गाको कमिले यो औद्योगिक क्षेत्रको विस्तार हुन सकेको छैन । यसको लागि धरान उपमहानगरपालिकाको औद्योगिकग्राम सम्बन्धी योजना अत्यन्तै सहायक सिद्ध हुन सक्छ ।
धरानको प्रस्तावित औद्योगिकग्रामको योजनाको गति अत्यन्तै सुस्त छ । यो प्रस्तावित योजना छिटो कार्यान्वयनमा आउन सक्यो भने धरानको विकासले गतिमात्र लिने होइन प्रस्तावित दमक औद्योगिक पार्क र सुनसरी मोरङ विशेष आर्थिक क्षेत्रको लागि समेत सहायक हुने छ र धरान उपमानगरपालिकाको समेत आम्दानीको थप स्रोत जुट्ने छ । प्रस्तावित औद्योगिकग्रामको लागि जग्गा उपलब्ध गराएर उपमहानगरपालिकाले अति सह्रानीय कार्य गरेको छ । यसले निजी लगानी र सीप विस्तारमा दुरगामी प्रभाव पार्ने छ ।
प्रोजेक्ट बैंकको स्थापना :
दिगो आर्थिक विकासको लागि धरान उपमहानगरपालिकाले आफ्नै कार्यालयमा प्रोजेक्ट बैंक को स्थापना गर्नु पर्छ । यस्तो द्यबलप मा धरानका लागि उपयुक्त आयोजनाहरुको अध्यन प्रतिवेदन तयार गरेर राख्न सकियो भने सम्भावित लगानीकर्तासमक्ष प्रस्तुत गरेर लगानीलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । तल केही योजनाहरुको विवरण दिइएको छ जसको प्रारम्भिक योजना प्रतिवेदन धरान उपमहानगरपालिकाले बनाउनु आवश्यक छ ।
(१) केबुलकार आयोजना
(२) मनोरञ्जन पार्क
(३) जडिबुटी प्रशोधन केन्द्र
(४) क्यानिङ एण्ड वेभरेज इण्डष्ट्रिज
(५) चिया र कफि उत्पादन र प्याकिङ
(६) डिहाइड्रेटेड भेजिटेवल यूनिट (७) हस्तकला तथा कलात्मक सामग्रि
(८) लजिस्टिक पार्क
यदि धरान उपमहानगरपालिकाले प्रोजेक्ट बैंक स्थापना गर्न सक्यो भने कुनैपनि बेला धरान बाहिरका लगानीकर्ताकै सम्मेलन धरानमा गर्न सकिन्छ ।
चक्रपथको आयोजना :
धरानमा हाल उपलब्ध जग्गा अत्यन्तै साँगुरिएको छ र एकै ठाउँमा जनघनत्व पनि बढी छ । यदि नगरपालिकाले संघिय सरकार होस् वा प्रदेश सरकारको सहयोगमा चक्रपथको र सेउती र सर्दु खोलामा बाँध बाध्ने योजनालाई मूर्तरुप दिन सक्यो भने त्यो क्षेत्रमा आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउन सक्यो भने भविष्यमा उत्पादन आयोजनाहरुका लागि थप भौतिक सुविधा उपलब्ध हुन सक्नेछ । यसको समयबद्ध तालिका अनुसारको दीर्घकालिन योजनाको खाका तयार गर्नु पर्दछ ।
केन्द्रमा दबाब दिनुपर्ने :
केही प्रस्तावित आयोजनाहरु छन् जो केन्द्र सरकारको क्षेत्रमा छन् र धरानसँग सम्बन्धित पनि छन् । यस्ता आयोजनाहरु पूरा भएमा धरान नगरको दिगो आर्थिक विकास सम्भव छ ।
(१) जोगवनी किमाथाङ्का राजमार्ग ।
(२) मदन भण्डारी लोकमार्ग ।
(३) मध्यपहाडी लोकमार्ग ।
(४) बराहक्षेत्र बृहद विकास गुरुयोजना ।
(५) बर्दिबासद्द काकडभिट्टा रेल्वे लाइन ।
(६) क्षेत्रीय विमानस्थल ।
निर्यात प्रवद्र्धन कार्यक्रम 
धरान बजारबाट रुद्राक्ष, अम्लेसो, जडिबुटी, फलफुल तथा तरकारी, अलैंची, चिरायतो, हर्दी, हस्तकलाका समान, सुनचाँदीका गहनाको धरानबाट निर्यातको प्रवल सम्भावना छ तर योजनाको अभावमा संस्थागत हुन सकेका छैन । धरान उपमहानगरपालिकाले यो कार्यको नेतृत्व लिन सक्छ । जसले भविष्यमा यो उपमहानगरपालिकालाई पूर्वाञ्चलको निर्यात केन्द्रको रुपमा विकसित गर्न सकिन्छ ।
आवासीय शहरको रुपमा विकास गर्नुपर्ने 
धरान शैक्षिक स्तरमा उच्च शिक्षाको, स्वास्थ उपचार केन्द्र रहेको र छिमेकी दुई शहरका प्रस्तावित औद्योगिक पार्कले गर्दा आवासीय शहर विकास हुन सक्ने प्रचूर सम्भावना छ । यस सम्बन्धमा अहिले देखि नै गृह कार्य शुरु गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
दीर्घकालीन योजनाको खाका तयार गर्नुपर्ने :
धरान उपहानगरपालिकाले भावि अयोजनाहरुको सफल कार्यान्वयन गर्न र कार्यको सिलसिला आउने समस्याहरु सहज गर्न र योजनाको सही प्रतिफल प्राप्त गर्न राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्व पदाधिकारीहरुको सहयोगमा एउटा दीर्घकालीन योजनाको खाका तयार गर्नुपर्छ जसले प्राथमिकता र स्रोतको उपलब्धताको आधारमा दीर्घकालीन योजनाबद्ध तरिकाले लागू गर्न सकिन्छ । जुन हिसाबले विकासले गति लिन्छ, जनसंख्या र जनघनत्व वृद्धि हुँदै जान्छ । स्रोत तथा साधनहरु बढ्दै जान्छन्, आज पुग भएका ढल, खानेपानी सुविधा, विद्युत उपलब्धता, सडक सुविधा, बजार ब्यवस्थापन तथा अन्य आधारभूत तथा भौतिक संरचनाको थप आवश्वकता र अभाव महसुस हुँदै जान्छ । तसर्थ विकासका कार्यक्रमलाई निर्वाध गरिदिन यस्ता संसाधनसम्बन्धी दीर्घकालीन योजनाको खाका तयार गरी समयवद्ध तालिकाअनुसार काम गर्नु आवश्यक छ ।
विगतका प्रयासहरुको असर (सकारात्मक) :
धरान नगरपालिकामा हाल सम्पन्न भइरहेका वेष्ट इनर्जी आयोजना, खानेपानी आयोजना, स्मार्ट वसपार्क आयोजना अत्यन्तै सकारात्मक आयोजनाहरु हुन जसले भविष्यमा धरान नगरको भविष्यको आर्थिक विकासको मानचित्र कोर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने छ ।
(१) विकास प्रति जनचेतनाको विकास ।
(२) सफाइ, पर्यावरण, प्राकृतिक सौन्दर्यबारे रुचि र संरक्षणमा दृढ सोचको विकास ।
(३) बेरोजगार युवकहरु स्वरोजगार तर्फ आकर्षित हुनु ।
(४) उद्यमशिलतामा अभिवृद्धि ।
(५) थोरै मात्रमा भए पनि लगानी अभिवृद्धि ।
निश्कर्ष :
धराने जनताको देशको शेयर बजारमा लगानी हेर्दा, ठूलो हाइड्रो प्रोजेक्ट, निजी विमान सेवा, वित्तीय संस्थाको लगानी हेर्दा र बैंक तथा अन्य वित्तीय संस्थामा रहेको निक्षेप हेर्दा वित्तीय साधन–स्रोत सम्पन्न शहर हो यो । कमी सिर्फ प्रोत्साहन तथा योजनाको अभाव मात्र छ । अहिले विश्व प्लानिङ स्ट्रेटेजी जस्ता वित्तीय श्रोत जुटाएर घोषित आयोजना कार्यान्व्यन गरिन्थ्योको ठाउँमा स्ट्रेटेजी प्लानिङमा प्रवेश गरेको छ । जसमा वित्तीय श्रोतको ब्यवस्थाको अलवा योजना कार्यान्वयनमा प्राथमिकता जिम्मेवारीको बाँडफाँड र पटक–पटक कार्य सम्पादन मूल्याङ्कनलाई आधार बनाएर कार्यक्रम तय गरिन्छ । वित्तीय स्रोतको मामिलामा पुँजी बजारले मेट्रो बोण्डको अवधारणा छिट्टै ल्याउने निश्चित छ । यो आएपछि उपमहानगरपालिकाले सही तथा नाफामूलक योजना छनौट गरेर आवश्यक परेमा यस्ता ऋणपत्रसमेत जारी गरेर वित्तीय स्रोत जुटाउन सक्छ । आशा छ, प्रजातन्त्रको प्रार्दुभावपछि धरान उपमहानगरपालिकाले गरेको यो चौथो संवादको श्रृङ्खलापछि दीर्घकालीन विकासका सम्बन्धमा ठोस कार्य गर्ने छ ।ेजनाको खाका तयार गर्नुपर्ने ः
धरान उपहानगरपालिकाले भावि अयोजनाहरुको सफल कार्यान्वयन गर्न र कार्यको सिलसिला आउने समस्याहरु सहज गर्न र योजनाको सही प्रतिफल प्राप्त गर्न राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्व पदाधिकारीहरुको सहयोगमा एउटा दीर्घकालीन योजनाको खाका तयार गर्नुपर्छ जसले प्राथमिकता र स्रोतको उपलब्धताको आधारमा दीर्घकालीन योजनाबद्ध तरिकाले लागू गर्न सकिन्छ । जुन हिसाबले विकासले गति लिन्छ, जनसंख्या र जनघनत्व वृद्धि हुँदै जान्छ । स्रोत तथा साधनहरु बढ्दै जान्छन्, आज पुग भएका ढल, खानेपानी सुविधा, विद्युत उपलब्धता, सडक सुविधा, बजार ब्यवस्थापन तथा अन्य आधारभूत तथा भौतिक संरचनाको थप आवश्वकता र अभाव महसुस हुँदै जान्छ । तसर्थ विकासका कार्यक्रमलाई निर्वाध गरिदिन यस्ता संसाधनसम्बन्धी दीर्घकालीन योजनाको खाका तयार गरी समयवद्ध तालिकाअनुसार काम गर्नु आवश्यक छ ।
विगतका प्रयासहरुको असर (सकारात्मक):
धरान नगरपालिकामा हाल सम्पन्न भइरहेका वेष्ट इनर्जी आयोजना, खानेपानी आयोजना, स्मार्ट वसपार्क आयोजना अत्यन्तै सकारात्मक आयोजनाहरु हुन जसले भविष्यमा धरान नगरको भविष्यको आर्थिक विकासको मानचित्र कोर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने छ ।
(१) विकास प्रति जनचेतनाको विकास ।
(२) सफाइ, पर्यावरण, प्राकृतिक सौन्दर्यबारे रुचि र संरक्षणमा दृढ सोचको विकास ।
(३) बेरोजगार युवकहरु स्वरोजगार तर्फ आकर्षित हुनु ।
(४) उद्यमशिलतामा अभिवृद्धि ।
(५) थोरै मात्रमा भए पनि लगानी अभिवृद्धि ।
योजना कार्यान्वयनमा उपमहानगरपालिकाका कमी कमजोरी ः
धरान उपमहानगरपालिकाले दीर्घकालीन आर्थिक विकासका काममा निश्चय पनि राम्रो लगानी गरेको छ । पूर्वाधार विकास खर्चको प्रशंसा गर्नै पर्छ । तर कतिपय आयोजनामा कमी कमजोरी छ जसले आशातित प्रतिफल प्राप्त गर्न सकिएको छैन ।
(१) हालसम्मका प्रयासलाई समग्र आर्थिक विकाससँग जोड्न नसक्नु किनकि दीर्घकालीन परियोजनाहरु स्वास्थ, धार्मिक, संस्कृतिक धरोहर तथा शिक्षासँग जोड्ने प्रयास कमजोर छ ।
(२) प्रोत्साहित लगानी रेस्टुरेन्ट होटलमा बढी सीमित रहेको छ ।
(३) काम भन्दा पनि प्रचार प्रसारमा गतिविधी केन्द्रित छ ।
(४) कार्यक्रमहरु समाप्त भएपछि उपमहानगरले गरेको लगानीको पोष्ट अडिट गर्ने बानी छैन ।
(५) भ्रमणमा गएपछि बाहिरका अध्यन प्रतिवेदन तयार गर्न नसक्नु र छ भने सार्वजनिक नहुनु ।
(६) विजनेश प्रमोसनसम्बन्धी गतिविधी धरानभित्र नै प्रायजसो सीमित रहनु ।
(७) बाहिरका लागिकर्ता आकर्षित गर्ने प्रयास कम हुनु ।
(८) भगिनी सम्बन्धलाई व्यवसायिकरण गर्न नसक्नु ।
(९) छोटो र लामो दुरीको पर्यटकीय कोरिडोर स्थापना गर्न नसक्नु ।
(१०) धार्मिक पर्यटनलाई दृश्यावलोकन पर्यटन तर्फ आकर्षित गर्न नसक्नु ।
(११) विदेशी सवारी साधनलाई हेर्ने दृष्टिकोण संकुचित हुनु ।
निश्कर्ष:
धराने जनताको देशको शेयर बजारमा लगानी हेर्दा, ठूलो हाइड्रो प्रोजेक्ट, निजी विमान सेवा, वित्तीय संस्थाको लगानी हेर्दा र बैंक तथा अन्य वित्तीय संस्थामा रहेको निक्षेप हेर्दा वित्तीय साधन–स्रोत सम्पन्न शहर हो यो । कमी सिर्फ प्रोत्साहन तथा योजनाको अभाव मात्र छ । अहिले विश्व प्लानिङ स्ट्रेटेजी जस्ता वित्तीय श्रोत जुटाएर घोषित आयोजना कार्यान्व्यन गरिन्थ्योको ठाउँमा स्ट्रेटेजी प्लानिङमा प्रवेश गरेको छ । जसमा वित्तीय श्रोतको ब्यवस्थाको अलवा योजना कार्यान्वयनमा प्राथमिकता जिम्मेवारीको बाँडफाँड र पटक–पटक कार्य सम्पादन मूल्याङ्कनलाई आधार बनाएर कार्यक्रम तय गरिन्छ । वित्तीय स्रोतको मामिलामा पुँजी बजारले मेट्रो बोण्डको अवधारणा छिट्टै ल्याउने निश्चित छ । यो आएपछि उपमहानगरपालिकाले सही तथा नाफामूलक योजना छनौट गरेर आवश्यक परेमा यस्ता ऋणपत्रसमेत जारी गरेर वित्तीय स्रोत जुटाउन सक्छ । आशा छ, प्रजातन्त्रको प्रार्दुभावपछि धरान उपमहानगरपालिकाले गरेको यो चौथो संवादको श्रृङ्खलापछि दीर्घकालीन विकासका सम्बन्धमा ठोस कार्य गर्ने छ ।