-तोमनाथ उप्रेती
आज नेपाली साहित्य नेपालको राजनीतिक सीमाभित्र मात्र सीमित छैन। जहाँ नेपाली भाषा बोलिन्छ, जहाँ नेपाली स्मृतिले सास फेर्छ। जहाँ नेपाली संवेदनाले नयाँ परिवेशसँग संवाद गर्छ, त्यहीँ नेपाली साहित्यको नयाँ भूगोल निर्माण भइरहेको छ। त्यसैले समकालीन नेपाली साहित्यलाई बुझ्न अब नेपालको नक्सा मात्र पर्याप्त छैन। विश्वभर फैलिएको नेपाली समुदायको अनुभव, चेतना र सांस्कृतिक यात्रालाई पनि समान रूपमा पढ्न आवश्यक छ।
डायस्पोरा समय, स्मृति, पहिचान र अस्तित्वबीचको निरन्तर संवाद हो। मानिस आफ्नो जन्मभूमिबाट टाढा पुग्न सक्छ, तर आफ्नो भाषा, संस्कार र सांस्कृतिक स्मृतिबाट पूर्णतः अलग हुन सक्दैन। यही अन्तरद्वन्द्वले प्रवासी नेपाली साहित्यलाई विशिष्ट बनाएको छ। मातृभूमि आत्माको सांस्कृतिक आधार हो। त्यसैले डायस्पोरा साहित्यले बारम्बार फर्केर सोध्छ मानिस वास्तवमा कहाँ बस्छ? आफ्नो शरीर भएको देशमा, कि आफ्नो स्मृति बसेको भाषामा?
समकालीन विश्व भूमण्डलीकरण, प्रविधि र तीव्र बसाइँसराइको युग हो। यस युगले मानिसलाई विश्वनागरिक बनाएको छ, तर एकै समयमा आफ्नो मौलिक पहिचान जोगाउने चुनौती पनि दिएको छ। यही द्वन्द्वको साक्षी नेपाली डायस्पोरा साहित्य बनेको छ। यसले केवल प्रवासी जीवनको चित्रण गर्दैन। यसले भाषा, संस्कृति, स्मृति, आत्मपहिचान, अन्तरसंस्कृतिक सम्बन्ध र भविष्यको नेपालीपनबारे गम्भीर दार्शनिक प्रश्न उठाउँछ।
आज विश्वका विभिन्न महादेशमा नेपाली भाषामा सिर्जना भइरहेका कविता, कथा, उपन्यास, निबन्ध र समालोचनाले नेपाली साहित्यको परम्परागत सीमालाई पुनर्परिभाषित गरिरहेका छन्। यसले साहित्यलाई राष्ट्रको सीमाभन्दा माथि उठाएर सांस्कृतिक चेतनाको विश्वव्यापी संवादमा रूपान्तरण गरेको छ। त्यसैले यो बदलिँदो विश्वमा नेपाली भाषा, साहित्य र सभ्यताले आफ्नै अस्तित्वलाई कसरी पुनः परिभाषित गरिरहेको छ भन्ने गहिरो बौद्धिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक अन्वेषण हो।
प्रवास स्मृति र वर्तमानबीचको द्वन्द्व हो। यो नागरिकता बदलिँदा पनि भाषा नबदलिने अनुभव हो। मानिसले देश छोड्छ। तर भाषा सजिलै छोड्दैन। भाषा उसको अन्तिम घर बन्छ। त्यसैले डायस्पोरा साहित्य मूलतः घरको खोजी हो। त्यो घर भौगोलिक होइन। मानसिक हो। सांस्कृतिक हो। अस्तित्वगत हो।
आज संसारका धेरै देशमा नेपाली साहित्य सिर्जना भइरहेको छ। अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, अस्ट्रेलिया, जापान, दक्षिण कोरिया, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स, युरोपका विभिन्न मुलुक र दक्षिणपूर्वी एसियामा नेपाली भाषामा कविता, कथा, उपन्यास, निबन्ध र समालोचना निरन्तर लेखिँदै छन्। लेखकहरू फरक भूगोलमा छन्। तर उनीहरूको भाषिक संवेदना नेपाली नै छ। यही तथ्यले नेपाली साहित्यको भौगोलिक परिभाषालाई पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ।
एक समय थियो, नेपाली साहित्यको केन्द्र काठमाडौंलाई मानिन्थ्यो। प्रकाशन, आलोचना र साहित्यिक प्रतिष्ठा पनि त्यहीँ केन्द्रित थिए। आज त्यो अवस्था बदलिएको छ। डिजिटल युगले केन्द्र र परिधिको दूरी घटाइदिएको छ। एउटा कविले टोकियोबाट कविता लेख्छ। अर्कोले न्यूयोर्कबाट कथा पठाउँछ। पाठकले त्यसलाई पोखरा, धरान वा धनगढीमा बसेर पढ्छ। साहित्यको केन्द्र अब स्थान होइन। संवाद हो।
डायस्पोरा साहित्यको पहिलो शक्ति स्मृति हो। प्रवासी लेखकले आफ्नो गाउँ बिर्सँदैन। ऊ बाल्यकालका बाटा सम्झन्छ। आँगन सम्झन्छ। आमाको बोली सम्झन्छ। वर्षाको गन्ध सम्झन्छ। यी सम्झनाहरू सांस्कृतिक दस्तावेज हुन्। स्मृतिले नै प्रवासी साहित्यलाई भावनात्मक गहिराइ दिन्छ।
तर प्रवास साहित्य वर्तमानसँगको कठोर मुठभेड पनि हो। विदेशी भूमिमा श्रम गर्ने नेपालीको पीडा, भाषा नबुझ्ने असहजता, जातीय विभेद, सांस्कृतिक एक्लोपन, कानुनी जटिलता, पहिचानको संकट र मानसिक तनाव पनि यसको महत्त्वपूर्ण विषय बनेका छन्। यसले नेपाली साहित्यलाई नयाँ यथार्थसँग परिचित गराएको छ।
पहिचान अहिले डायस्पोरा साहित्यको सबैभन्दा ठूलो विमर्श बनेको छ। “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नले प्रवासी लेखकलाई निरन्तर पछ्याइरहेको हुन्छ। ऊ नेपाली हो कि अमेरिकी? ब्रिटिस हो कि नेपाली? दोस्रो पुस्ताका सन्तानहरू कुन संस्कृतिका प्रतिनिधि हुन्? यस्ता प्रश्नहरूको उत्तर सजिलो छैन। यही जटिलता साहित्यमा गहिरो रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ।
भाषा पनि आज ठूलो बहसको विषय बनेको छ। धेरै प्रवासी परिवारमा नेपाली भाषा कमजोर हुँदै गएको छ। दोस्रो र तेस्रो पुस्ताले अंग्रेजी वा स्थानीय भाषा सहज रूपमा बोल्छन्। नेपाली उनीहरूको पहिलो भाषा रहँदैन। यस्तो अवस्थामा नेपाली साहित्य कसका लागि लेखिन्छ भन्ने प्रश्न उठेको छ। यो प्रश्नले भाषा संरक्षणको बहसलाई थप गम्भीर बनाएको छ।
यद्यपि यही चुनौतीभित्र सम्भावना पनि छ। धेरै अभिभावक आफ्ना सन्तानलाई नेपाली भाषा सिकाउन साहित्यको सहारा लिइरहेका छन्। बालसाहित्य, गीत, कविता र लोककथाले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक मूलसँग जोड्ने काम गरिरहेका छन्। साहित्य यहाँ केवल सिर्जना होइन। संस्कृतिको सेतु बनेको छ।
समकालीन डायस्पोरा साहित्यमा महिलाको उपस्थिति उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। उनीहरूले केवल प्रवासको वर्णन गरेका छैनन्। उनीहरूले शरीर, श्रम, मातृत्व, लैङ्गिक विभेद, घरेलु हिंसा, सांस्कृतिक दबाब र आत्मनिर्णयका प्रश्नलाई पनि साहित्यको केन्द्रमा ल्याएका छन्। यसले नेपाली साहित्यलाई नयाँ दृष्टि दिएको छ।
श्रमिक प्रवासीहरूको साहित्य अर्को महत्त्वपूर्ण धार हो। खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया र अन्य श्रम गन्तव्यमा रहेका नेपालीहरूले आफ्ना अनुभवलाई साहित्यमा रूपान्तरण गरेका छन्। उनीहरूको लेखनमा पसिनाको गन्ध छ। श्रमको पीडा छ। परिवारबाट टाढा बस्नुपरेको एकान्त छ। यस्तो साहित्यले राष्ट्रको अर्थतन्त्रको अदृश्य मूल्यलाई देखाइदिएको छ।
डिजिटल माध्यमले प्रवासी साहित्यलाई अभूतपूर्व ऊर्जा दिएको छ। अब पुस्तक प्रकाशित नभए पनि साहित्य पाठकसम्म पुग्न सक्छ। अनलाइन पत्रिका, सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल पुस्तकालय, वेबिनार र साहित्यिक समूहहरूले विश्वभरका नेपाली लेखकलाई एउटै मञ्चमा ल्याएका छन्। यसले साहित्यिक लोकतन्त्रलाई विस्तार गरेको छ।
तर चुनौती पनि कम छैन। सामाजिक सञ्जालले लेखनलाई सहज बनाएको छ। तर गुणस्तरको प्रश्न पनि उठेको छ। तत्काल प्रकाशनको हतारले सम्पादन संस्कृतिलाई कमजोर बनाएको छ। आलोचनात्मक अध्ययन घट्दै गएको छ। धेरै लेखन प्रतिक्रियात्मक देखिन्छ। गहिरो चिन्तन कहिलेकाहीँ सतही अभिव्यक्तिमा हराइरहेको छ।
प्रवासी साहित्यप्रति नेपालभित्रको दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। पहिले यसलाई परदेशी भावुकता भनेर सीमित गरिन्थ्यो। आज त्यसरी हेर्न सकिँदैन। आजका धेरै उत्कृष्ट कृति प्रवासमै लेखिएका छन्। तिनले नेपाली साहित्यको क्षितिज विस्तार गरेका छन्। साहित्यको मूल्य लेखकको बसोबासले होइन, कृतिको गुणस्तरले निर्धारण गर्छ भन्ने चेतना बलियो हुँदै गएको छ।
समकालीन आलोचनाले पनि नयाँ प्रश्नहरू उठाएको छ। डायस्पोरा साहित्य छुट्टै विधा हो कि नेपाली साहित्यकै अभिन्न भाग? यसको मूल्याङ्कनका मापदण्ड के हुने? स्मृतिलाई कति महत्व दिने? स्थानीय अनुभव र वैश्विक अनुभवबीच सन्तुलन कसरी खोज्ने? यस्ता प्रश्नहरूले आलोचनालाई पनि समृद्ध बनाएका छन्।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष अनुवाद हो। आज नेपाली डायस्पोरा लेखकका कृतिहरू अंग्रेजी, जापानी, कोरियाली, जर्मन र अन्य भाषामा अनुवाद भइरहेका छन्। त्यसैगरी विश्व साहित्य नेपालीमा पनि अनुवाद भइरहेको छ। यसले साहित्यलाई अन्तरसंस्कृतिक संवादको माध्यम बनाएको छ। अनुवाद अब भाषान्तर मात्र होइन। सभ्यताबीचको पुल हो।
डायस्पोरा साहित्यले राष्ट्रवादको परम्परागत अवधारणालाई पनि पुनर्विचार गर्न प्रेरित गरेको छ। राष्ट्र केवल भूगोल होइन। राष्ट्र स्मृति पनि हो। भाषा पनि हो। संस्कृति पनि हो। मानिस जहाँ बसे पनि आफ्नो भाषिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध कायम राख्न सक्छ। यही चेतनाले विश्वनागरिकता र राष्ट्रिय पहिचानलाई एकैसाथ सम्भव बनाएको छ।
आजको प्रवासी लेखक दुई संसारबीच बाँचेको हुन्छ। ऊ एउटा संस्कृतिमा जन्मिएको हुन्छ। अर्को संस्कृतिमा जीवन बिताइरहेको हुन्छ। यही द्वैध अनुभवले उसको लेखनलाई बहुआयामिक बनाउँछ। उसको साहित्यमा केवल नेपाल हुँदैन। विश्व पनि हुन्छ। केवल स्थानीयता हुँदैन। वैश्विकता पनि हुन्छ।
अब नेपाली साहित्यको भविष्य पनि विश्वव्यापी हुँदै गएको छ। नेपाली भाषाको पाठक केवल नेपालमा छैन। संसारभर छरिएका नेपालीहरू यसको पाठक हुन्। यसले लेखकलाई नयाँ उत्तरदायित्व दिएको छ। उसले भाषा बचाउनुपर्छ। संस्कृति जोगाउनुपर्छ। नयाँ पुस्तासँग संवाद गर्नुपर्छ। विश्वसँग पनि प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ।
समकालीन नेपाली साहित्यको शक्ति यसको विविधतामा छ। पहाड, तराई, हिमाल, गाउँ, सहर, देश र विदेश सबै अनुभवहरू एउटै भाषिक प्रवाहमा मिसिन थालेका छन्। यही बहुलताले साहित्यलाई जीवित बनाउँछ। एउटै केन्द्रबाट साहित्यको भविष्य निर्माण हुँदैन। धेरै केन्द्रहरूको संवादबाट नयाँ साहित्य जन्मन्छ।
डायस्पोरा नेपाली नेपाली साहित्यको विस्तारित क्षितिज हो। यसले भाषा बचाएको छ। स्मृति जोगाएको छ। संस्कृतिलाई विश्वसँग परिचित गराएको छ। नयाँ विचार ल्याएको छ। नयाँ प्रश्न उठाएको छ। नयाँ सौन्दर्यशास्त्र निर्माण गरेको छ। त्यसैले समकालीन नेपाली साहित्यको भविष्य नेपालभित्र मात्र लेखिने छैन। त्यो काठमाडौँमा पनि लेखिनेछ, काठमाडौँ बाहिर पनि। त्यो हिमालको काखमा पनि जन्मिनेछ र विश्वका महानगरहरूको एकान्त कोठामा पनि। जहाँ नेपाली भाषा जीवित छ, त्यहीँ नेपाली साहित्यको भविष्य पनि जीवित रहनेछ। (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)