-तोमनाथ उप्रेती
मानव समाजको विकासलाई स्थिर, न्यायपूर्ण र विश्वसनीय बनाउने आधार नैतिक मूल्य, सामाजिक विश्वास र जिम्मेवार व्यवहार हुन्। जब व्यक्तिको सोच र व्यवहारमा लोभ, अहंकार तथा प्रतिशोध हावी हुन्छ, त्यसको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन; परिवार, समुदाय, संस्था र राज्यका संरचनासम्म फैलिन सक्छ। लोभले सार्वजनिक वा संस्थागत स्रोतलाई निजी स्वार्थतर्फ मोड्न सक्छ, अहंकारले संवाद र आलोचनालाई कमजोर बनाउँछ भने प्रतिशोधले सहकार्य र विश्वासलाई द्वन्द्वमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। त्यसैले यी तीन प्रवृत्तिलाई सामाजिक तथा संस्थागत स्थायित्वका लागि चुनौतीका रूपमा अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ।
लोभको मूल प्रवृत्ति आवश्यकताभन्दा परको प्राप्तिप्रतिको अतृप्त आकांक्षासँग सम्बन्धित हुन्छ। आवश्यकता पूरा भएपछि पनि थप सम्पत्ति, शक्ति, पद वा प्रतिष्ठा प्राप्त गर्ने निरन्तर चाहना लोभका रूपमा विकसित हुन सक्छ। व्यक्तिगत तहमा यसले असन्तोष र नैतिक सम्झौता जन्माउन सक्छ भने संस्थागत तहमा स्रोतको दुरुपयोग, हितको द्वन्द्व र भ्रष्टाचारको जोखिम बढाउन सक्छ। सार्वजनिक पद वा जिम्मेवारीमा रहेको व्यक्तिले आफ्नो अधिकारलाई व्यक्तिगत लाभका लागि प्रयोग गर्न थालेमा संस्थाको निष्पक्षता प्रभावित हुन्छ।
अहंकार अर्को गम्भीर संस्थागत जोखिम हो। अहंकारले व्यक्तिलाई आफ्नो विचार, क्षमता वा निर्णयलाई अरूको भन्दा श्रेष्ठ ठान्ने मानसिकतातर्फ लैजान्छ। यस्तो प्रवृत्तिले आलोचना स्वीकार गर्ने क्षमता घटाउँछ र संस्थाभित्र संवादको संस्कृति कमजोर बनाउँछ। नेतृत्वमा अहंकार बढ्दा निर्णय प्रक्रिया व्यक्तिकेन्द्रित हुन सक्छ। विशेषज्ञको सुझाव, सहकर्मीको आलोचना र नागरिकको अपेक्षालाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति विकसित हुन सक्छ। परिणामतः संस्थाले तथ्य र प्रमाणमा आधारित निर्णयको सट्टा व्यक्तिको धारणा वा प्रतिष्ठाको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिन सक्छ। दीर्घकालीन रूपमा यसले संस्थागत सिकाइ, नवप्रवर्तन र सुधारको क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ।
प्रतिशोधको मनोविज्ञान पनि सामाजिक सम्बन्ध र संस्थागत सहकार्यका लागि अत्यन्त हानिकारक हुन्छ। आलोचना, असहमति वा प्रतिस्पर्धालाई व्यक्तिगत अपमानका रूपमा बुझेर त्यसको बदला लिन खोज्दा द्वन्द्वको चक्र सुरु हुन्छ। एक व्यक्तिको प्रतिशोधले अर्को व्यक्तिमा प्रतिरोध जन्माउँछ र प्रतिरोधले पुनः अर्को प्रतिशोधलाई जन्म दिन सक्छ। यसरी व्यक्तिगत असन्तुष्टि क्रमशः समूहगत विभाजनमा परिणत हुन्छ। संस्थामा यस्तो अवस्था सिर्जना हुँदा कर्मचारीबीच अविश्वास, गुटबन्दी, सूचनाको अवरोध र कार्यसम्पादनमा गिरावट आउन सक्छ। प्रतिशोधको संस्कृति बलियो भएको संस्थामा व्यक्तिहरू सत्य बोल्न वा कमजोरी औँल्याउन डराउन सक्छन्।
लोभ, अहंकार र प्रतिशोध अलग–अलग देखिए पनि व्यवहारमा यी एकअर्कासँग जोडिन सक्छन्। लोभले स्रोत र शक्तिमाथि नियन्त्रणको आकांक्षा बढाउँछ। शक्ति प्राप्त भएपछि अहंकार विकसित हुन सक्छ। अहंकारलाई चुनौती दिने व्यक्तिप्रति प्रतिशोधको भावना उत्पन्न हुन सक्छ। यसरी स्वार्थ, शक्ति र बदला एकअर्कालाई सुदृढ गर्ने चक्रमा प्रवेश गर्छन्। यस्तो चक्र व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, राजनीतिक दल, प्रशासनिक निकाय, व्यवसायिक संस्था तथा सामाजिक संगठनमा समेत देखा पर्न सक्छ। संस्थागत नियन्त्रण कमजोर हुँदा व्यक्तिको चरित्रगत कमजोरी संस्थाको संरचनागत समस्यामा रूपान्तरण हुन सक्छ।
संस्थाको वास्तविक शक्ति भवन, नियम वा पदमा मात्र हुँदैन; त्यसको विश्वसनीयता नागरिक र सदस्यले अनुभव गर्ने निष्पक्षता, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वमा आधारित हुन्छ। सार्वजनिक संस्थाप्रति विश्वास कमजोर भयो भने नीति कार्यान्वयन, कर अनुपालन, सार्वजनिक सेवा र नागरिक सहभागितामा समेत असर पर्न सक्छ।सामाजिक विश्वास कमजोर हुनुको एउटा कारण संस्थागत निर्णयमा स्वार्थ वा पक्षपातको अनुभूति पनि हो। नागरिकले कुनै संस्था निश्चित व्यक्ति, समूह वा शक्तिको हितमा मात्र काम गरिरहेको ठानेमा संस्थाको वैधतामाथि प्रश्न उठ्न सक्छ। त्यसैले संस्थागत शुद्धता केवल कानुनी अनुपालनको विषय होइन; यो सामाजिक पूँजी निर्माणको आधार हो। विश्वास निर्माण गर्न समय लाग्छ, तर लोभ, अहंकार वा प्रतिशोधबाट उत्पन्न एउटा गम्भीर घटनाले त्यसलाई तीव्र रूपमा कमजोर बनाउन सक्छ।
लोभको प्रभाव आर्थिक क्षेत्रमा विशेष रूपमा गम्भीर हुन्छ। सार्वजनिक खरिद, ठेक्का, स्रोत वितरण, अनुमति, नियमन र वित्तीय निर्णयमा निजी स्वार्थ प्रवेश गर्दा स्रोतको दक्ष उपयोगमा बाधा पुग्छ। यसले प्रतिस्पर्धालाई विकृत बनाउँछ र योग्यताभन्दा पहुँचलाई महत्त्व दिने संस्कृति विकास गर्न सक्छ। परिणामतः संस्थाको कार्यसम्पादन कमजोर हुनुका साथै नागरिकमा ‘नियम सबैका लागि समान छैन’ भन्ने धारणा विकसित हुन सक्छ।
अहंकारले संस्थागत सुधारलाई पनि अवरुद्ध गर्न सक्छ। कुनै नेतृत्व वा समूहले आफूले गरेको निर्णयलाई प्रश्नभन्दा माथि राखेमा संस्थाभित्र आत्मसमीक्षा कमजोर हुन्छ। आधुनिक संस्थाहरू निरन्तर सिक्ने, प्रमाणका आधारमा सुधार गर्ने र बदलिँदो परिस्थितिअनुसार नीति परिवर्तन गर्ने क्षमतामा निर्भर हुन्छन्। त्यसका लागि आलोचनालाई शत्रुता होइन, सुधारको स्रोतका रूपमा लिनुपर्छ। नेतृत्वको विनम्रता तथ्य, विशेषज्ञता र सामूहिक बुद्धिमत्ताप्रति सम्मान हो। विनम्र नेतृत्वले निर्णयको स्वामित्व लिनुका साथै गलत निर्णय भएमा सच्याउने क्षमता पनि राख्छ।
प्रतिशोधले संस्थाको संवाद प्रणालीलाई सबैभन्दा गम्भीर रूपमा क्षति पुर्याउन सक्छ। कुनै कर्मचारीले गलत निर्णयबारे प्रश्न उठाउँदा उसलाई व्यक्तिगत रूपमा दण्डित गर्ने, अवसरबाट वञ्चित गर्ने वा सामाजिक रूपमा अलग गर्ने संस्कृति विकास भयो भने संस्थामा मौनता बढ्छ। यस्तो अवस्थामा समस्या बाहिर नदेखिए पनि संस्थाभित्र क्रमशः गम्भीर हुँदै जान सक्छ। स्वस्थ संस्थामा असहमति व्यवस्थापन गर्ने स्पष्ट प्रक्रिया, गुनासो सुनुवाइको प्रणाली, निष्पक्ष अनुशासन र प्रतिशोधबाट सुरक्षा आवश्यक हुन्छ। आलोचना सुन्न सक्ने क्षमता संस्थागत परिपक्वताको महत्वपूर्ण सूचक हो।
यस समस्याको समाधान केवल नैतिक उपदेशबाट सम्भव हुँदैन। संस्थागत संरचनालाई पनि बलियो बनाउनुपर्छ। हितको द्वन्द्वसम्बन्धी स्पष्ट व्यवस्था, सम्पत्ति तथा स्वार्थको घोषणा, पारदर्शी सार्वजनिक खरिद, आन्तरिक नियन्त्रण, स्वतन्त्र लेखापरीक्षण, प्रभावकारी गुनासो सुनुवाइ, सूचनाको पहुँच र निष्पक्ष अनुशासन प्रणाली आवश्यक हुन्छन्।
नेपालजस्तो लोकतान्त्रिक संक्रमण र संस्थागत सुदृढीकरणको प्रक्रियामा रहेको मुलुकका लागि यी विषय अझ महत्वपूर्ण छन्। सार्वजनिक प्रशासनमा निर्णय क्षमता, व्यावसायिकता, निष्पक्षता र उत्तरदायित्वलाई बलियो बनाउनु आवश्यक छ। राजनीतिक नेतृत्वले संस्थागत स्वायत्तता र विधिको शासनलाई सम्मान गर्नुपर्छ। प्रशासनिक नेतृत्वले व्यक्तिगत निकटता वा दबाबभन्दा कानुन, तथ्य र सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नागरिकले पनि अधिकारसँगै कर्तव्य र उत्तरदायित्वलाई स्वीकार गर्नुपर्छ। लोकतन्त्रको गुणस्तर केवल निर्वाचनबाट होइन, दैनिक शासनमा देखिने निष्पक्षता र संस्थागत व्यवहारबाट पनि मापन हुन्छ।
नैतिक नेतृत्वको मूल आधार आत्मसंयम हो। लोभलाई सीमित गर्ने सन्तोष, अहंकारलाई नियन्त्रण गर्ने विनम्रता र प्रतिशोधलाई रूपान्तरण गर्ने क्षमाशीलता व्यक्तिगत चरित्रका महत्वपूर्ण गुण हुन्। तर आधुनिक संस्थागत सन्दर्भमा यी व्यक्तिगत सद्गुणसँगै प्रणालीगत नियन्त्रण पनि आवश्यक हुन्छ। असल व्यक्तिको अपेक्षामा मात्र संस्था निर्माण गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। यस्तो प्रणाली आवश्यक हुन्छ जसले असल आचरणलाई प्रोत्साहित र दुराचारलाई नियन्त्रण गर्छ। व्यक्ति र संस्था दुवै तहमा नैतिकता तथा उत्तरदायित्व सुदृढ भएमा मात्र दीर्घकालीन संस्थागत विश्वसनीयता कायम गर्न सकिन्छ।
लोभ, अहंकार र प्रतिशोध नियन्त्रणविहीन अवस्थामा यी सामाजिक विश्वास, संस्थागत निष्पक्षता र सार्वजनिक हितका लागि संरचनागत जोखिम बन्न सक्छन्। लोभले स्रोतलाई निजी स्वार्थतर्फ मोड्न सक्छ, अहंकारले संवाद र आत्मसमीक्षालाई बन्द गर्न सक्छ र प्रतिशोधले सहकार्य तथा विश्वासलाई द्वन्द्वमा बदल्न सक्छ। यसको प्रतिरोध नैतिक शिक्षा, विवेकशील नेतृत्व, पारदर्शी संस्था, प्रभावकारी नियन्त्रण, विधिको शासन र नागरिक उत्तरदायित्वबाट गर्नुपर्छ। समाजको वास्तविक समृद्धि विश्वास गर्न सकिने संस्था र जिम्मेवार नागरिक निर्माणमा निहित हुन्छन्। त्यसैले लोभको स्थानमा सन्तोष, अहंकारको स्थानमा विनम्रता र प्रतिशोधको स्थानमा न्याय तथा संवाद स्थापित गर्नु नै स्वस्थ समाज र विश्वसनीय संस्थाको आधार हो।