तोमनाथ उप्रेती/उपसचिव, नेपाल सरकार

मानिसको बाहिरी विकास जति तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ, भित्री चेतनाको विकास त्यति नै चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। प्रविधि, शक्ति, सम्पत्ति र प्रतिष्ठाको प्रतिस्पर्धाले जीवनलाई सहज बनाएको भए पनि त्यसले स्वार्थ र अभिमानलाई पनि सूक्ष्म रूपमा पोषित गरेको छ। यही कारण आजको मानवले बाहिरी सफलता त प्राप्त गरिरहेको छ, तर भित्री शान्ति, करुणा र आत्मसन्तुष्टिलाई क्रमशः गुमाउँदै गएको देखिन्छ। आत्मविनाशको यात्रा प्रायः कुनै बाह्य शत्रुबाट होइन आफ्नै मनभित्र पलाएका स्वार्थ र अभिमानबाट आरम्भ हुन्छ।

स्वार्थले मानिसलाई अरूको हितभन्दा आफ्नै लाभलाई सर्वोपरि ठान्न सिकाउँछ। अभिमानले आफूलाई सत्यभन्दा ठूलो र अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने भ्रम पैदा गर्छ। जब यी दुई प्रवृत्तिहरू एकसाथ सक्रिय हुन्छन्, विवेक कमजोर बन्छ, संवेदनशीलता क्षीण हुन्छ र नैतिक निर्णय क्षमता क्रमशः नष्ट हुन थाल्छ। त्यसपछि व्यक्ति आफ्ना कमजोरी देख्न छोड्छ, आलोचनालाई शत्रुता ठान्छ र आफ्नै भ्रमको कैदी बन्छ। यही अवस्था आत्मविनाशको मनोवैज्ञानिक सुरुआत हो।

पूर्वीय दर्शनले आत्मज्ञानलाई अहंकारको औषधि र करुणालाई स्वार्थको प्रतिरोधक शक्ति मानेको छ। वास्तविक स्वतन्त्रता आफ्ना इच्छा, लोभ र अभिमानमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्ने चेतनामा निहित हुन्छ। त्यसैले स्वस्थ समाज निर्माणको आधार  स्वार्थमाथि नैतिकता, अभिमानमाथि विनम्रता र अहंकारमाथि आत्मबोधको विजय हो। जब मानिसले आफ्नो भित्री संसारलाई शुद्ध बनाउँछ, तब मात्र बाहिरी संसारमा स्थायी शान्ति, न्याय र मानवताको उज्यालो फैलिन सक्छ।

मानव चेतना सधैं स्पष्ट र निर्मल रहँदैन। उपलब्धि, धन, पद वा ज्ञानले भरिएको मन सहजै अहंकारतर्फ आकर्षित हुन्छ। जब कसैले सफलता पाउँछ, मन भन्छ– “म अरूभन्दा श्रेष्ठ छु।” जब कसैले धन कमाउँछ, मन भन्छ– “मेरो शक्ति अरूलाई माथि चढाउँछ।” जब कसैले ज्ञान पाउँछ, मन भन्छ– “म नै सबैभन्दा ज्ञानी हुँ।” यी विचारहरू सुस्त सुस्त चेतनाभित्र पस्छन्। अनि यही सामान्य विचार कालान्तरमा अभिमानको अदृश्य विषमा रूपान्तरण हुन्छ।

भगवद्गीतामा कृष्णले स्पष्ट रूपमा अहंकारलाई अज्ञानको लक्षण भनेका छन्। जो अभिमानी हुन्छ, ऊ परम सत्यदेखि टाढा रहन्छ। उपनिषद्हरूले आत्मज्ञान प्राप्त गर्न अहंकारलाई त्याग्नुपर्ने शिक्षा दिन्छन्। अहं ब्रह्मास्मि भन्ने ज्ञान तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब व्यक्तिले अहंको बन्धन चिर्छ। बौद्ध दर्शनमा पनि अहंकारलाई अविद्याको एक शाखा मानिएको छ। बोधि–मार्गमा अहंकारलाई जित्न सकिएन भने निर्वाण प्राप्ति असम्भव हुन्छ। यसरी पूर्वीय दर्शनले अहंकारलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन, आध्यात्मिक चेतनाको प्रमुख अवरोधका रूपमा व्याख्या गरेको पाइन्छ।

अभिमानले समाजलाई विखण्डित गर्छ। अभिमानी व्यक्तिले अरूलाई सानो देखाउँछ, अपमानित गर्छ। सहकार्यको भाव मर्छ, प्रतिस्पर्धा अस्वस्थ हुन्छ, मित्रता टुट्छ र पारिवारिक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ। राजनीति, शासन र नेतृत्वमा जब अभिमानले स्थान लिन्छ, तब भ्रष्टाचार, अत्याचार र अधिनायकवाद जन्मिन्छ। इतिहासका धेरै युद्ध, विद्रोह र सभ्यताको पतन पछाडि शासकहरूको अभिमान नै मुख्य कारण भएको छ।

मानव जीवनमा अभिमान एक यस्तो अदृश्य आगो हो, जसले बाहिरी रूपमा होइन, भित्रभित्रै आत्मालाई जलाउँछ। अभिमान कुनै व्यक्तिको सफलता, पद, ज्ञान, शक्ति वा सम्पत्तिबाट उत्पन्न हुन्छ, तर यसले अन्ततः उसको नैतिकता, विवेक र आत्मज्ञानलाई क्षति पुर्याउँछ। अहंकार र अभिमानले व्यक्तिको दृष्टि संकुचित बनाउँछ, जहाँ ऊ आफूलाई मात्रै महान ठान्छ र अरूलाई तुच्छ देख्न थाल्छ। यही संकुचित मानसिकताले अन्ततः उसको पतनको कारण बन्दछ।

अहंकार मानव जीवनको एक यस्तो अन्धकार हो, जसले व्यक्तिको ज्ञान, विवेक र आत्मबोधलाई धमिल्याउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो शक्ति, पद, धन वा बुद्धिमा मात्र गर्व गर्न थाल्छ र आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्न थाल्छ, त्यतिबेलादेखि उसले पतनको यात्रा आरम्भ गरिसकेको हुन्छ। अहंकारले व्यक्ति अरूको विचार, भावना र अस्तित्वप्रति असंवेदनशील बनाउँछ, जसले गर्दा ऊ एक्लो, हठी र कठोर बन्न जान्छ।

अहंकारले बाह्य रूपमा व्यक्तिलाई शक्तिशाली देखाए पनि भित्रभित्रै कमजोर बनाउँछ। साँचो शक्ति भनेको आत्मबोध, सहिष्णुता र विनम्रतामा हुन्छ। त्यसैले, जीवनलाई समृद्ध, सन्तुलित र शान्त बनाउने हो भने अहंकारको अन्धकारबाट बाहिर निस्कनु आवश्यक छ। आत्मचिन्तन, आत्मनियन्त्रण र विनम्रता नै मानव जीवनको उन्नतिको असल मार्ग हुन्।

मानव जीवनमा अहंकार र अभिमान विनाशको मूल कारण बन्न सक्छ। जब व्यक्ति आफ्नो ज्ञान, शक्ति, सम्पत्ति वा रूपको घमण्ड गर्छ, त्यही घमण्ड उसको पतनको ढोका खोल्दछ। अहंकारले मानिसलाई आत्ममुग्ध बनाउँछ, जसले उसलाई यथार्थ बुझ्न नदिन्छ। अरूको मूल्य र विचारलाई तुच्छ ठानिन्छ, जसले समाजमा टकराव र असहिष्णुता निम्त्याउँछ।इतिहासमा पनि धेरै शासकहरू आफ्नो घमण्डकै कारण पतन भएका छन्। अहंकारले व्यक्ति आत्म-केन्द्रित हुन्छ, सेवा, सद्भाव, सहिष्णुता जस्ता मानवीय गुणहरू हराउँछ। यस्तो मनोवृत्तिले पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रव्यापी स्तरमा विघटन ल्याउँछ।जीवनमा साँचो सफलता विनम्रताबाटै सम्भव हुन्छ। जति उच्च स्थानमा पुगिए पनि, नम्रता र आत्मचिन्तनको अभ्यासले मात्र व्यक्तिको मान बढ्छ। अहंकार क्षणिक तुष्टि दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन सम्बन्ध र सम्मान विनम्रताले नै प्राप्त हुन्छ। त्यसैले, मानवले आफ्नो सीमाबोध गर्दै अहंकारलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ, अन्यथा त्यो विनाशको मार्ग हो।

अहंकारको रस लंडाई, झगडा ,द्धन्द क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्धैष, इर्श्या र वासना गर्नमा हुन्छ। अहंकारको प्रवृति आफूलाई ठूलो र अर्कोलाई सानो देख्ने किसिमको रहेको हुन्छ । ती अहंकाररुपी भूत जब व्यक्तिउपर हावी हुन्छन तव व्यक्तिको वुद्धि, विवेक, चेतना मर्न थाल्छ र व्यक्तिले वेहोसी एवं नसाको तालमा कार्य गर्छ साथै पछि होसमा आउंदा पश्चाताप गर्नुपर्ने अवस्था बाहेक अरु केहि पनि रहदैन ।

अहंकारी व्यक्तिहरू आफूलाई अरूसँग तुलना गर्दा उन्नत, उच्च र शक्तिशाली मान्ने प्रवृत्ति राख्दछन्। उनीहरूले आफ्नो स्थिति र आस्थालाई मात्र साँचो र सही ठान्छन् र अरूका विचार र भावनालाई त्यती महत्व दिन चाहँदैनन्। मानिसमा जुन विशेषता हुन्छ उक्त विशेषताले नै उसलाई सर्वश्रेष्ठ सिद्ध गर्छ । अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटो तिर लैजान्छ ।  अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरंहकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगती, उन्नती , सुख ,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ ।मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको धरै प्रभावबाट मुक्त गर्न, तर्क र इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुनु आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईष्र्या, राग र द्वेष  । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो । अहंकारी व्यक्तिले आफुलाई संसारमा अत्यन्त महत्वपुर्ण ठान्छ, यदि उसले थोरै मात्र सफलता पाएमा आफुलाई सर्वश्रेष्ठ र महान  सम्झन्छ । यही धन–सम्पत्ति, शारीरीक सौन्दर्य, जाती, वंश, बृद्धि, कला पद प्रतिष्ठा तपस्या, सिद्धि तथा उपलब्धिको आधारमा उसले आफुलाई अरुभन्दा महान सम्झन्छ । यस्ता व्यक्तिले आफ्नो सधै चाकडी र प्रशंसा गर्नेलाई सम्मान गर्ने गर्छन् । यीनले अरुमाथी अधिपत्य जमाउन चाहान्छन् र आफ्नो आलोचना सुन्न चाहान्नन् । यदि कोहीले उसको विरोध र आलोचना गरेमा उसप्रति प्रतिशोध लिन्छन ।

विशेषगरी ठूला पद र प्रभावमा पुगेका व्यक्तिहरू अहंकारमा सजिलै फस्न सक्छन्। उच्च पदमा पुगेपछि प्राप्त हुने सम्मान, आदर र चाकरीले उनीहरूमा आफूलाई अन्यभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। उनीहरूले अरूका विचारहरूलाई कम आँक्न थाल्छन्, आलोचना अस्वीकार गर्छन्, र केवल आफ्नो दृष्टिकोणलाई नै ठिक ठान्छन्। यस्तो अहंकारी व्यवहारले उनीहरूको निर्णयलाई स्वेच्छाचारी बनाउँछ र समाजमा द्वन्द्व, अस्थिरता तथा असन्तुलन निम्त्याउँछ।

आजको समाजमा शक्ति, सम्पत्ति र पदले मानिसलाई बाह्य रूपमा महान देखाउँछ, तर भित्रभित्रै अहंकारको पहाड बन्न सक्छ। यस्तो अवस्था नेतृत्व, न्याय र समानताको विरोधी बन्छ। अहंकारले आफ्ना निर्णय अरूको भलाइभन्दा बढी आफू केन्द्रित बनाउँछ, जसले अन्ततः संस्थागत वा सामाजिक पतन निम्त्याउँछ।

व्यक्ति जति उच्च स्थानमा पुगे पनि, यदि उसले आत्मचिन्तन, नम्रता र आत्म–निरीक्षण गर्न सकेन भने त्यो सफलता केवल बाह्य देखावटी हुन्छ। आत्मजाँच, आत्मसमर्पण र क्षमाशीलता अहंकारको उपचार हुन्। शरीर, मन र अहंकारको नियन्त्रणपछि मात्र साँचो शान्ति, आनन्द र निर्वाण सम्भव हुन्छ।

अहंकार उन्नति र प्रगतिको बाधक हो। सार्वजनिक जीवनमा सफल हुन अहंकार र अभिमान त्याग गर्नु अपरिहार्य छ। जहां अहंकार हट्छ, त्यहाँ जीवनमा सकारात्मकता र प्रसन्नता बढ्छ। झुक्न सक्ने स्वभावले अहंकारलाई क्रमशः कटौती गर्छ। अन्ततः व्यक्तिको चरित्र र मानसिकता सुधार्न शिक्षा र संस्कारले ठूलो भूमिका खेल्छ। अहंकार हटाउन प्रत्येक व्यक्तिमा नैतिक र सामाजिक जिम्मेवारीको चेतना आवश्यक छ।

अभिमान वास्तवमा असुरक्षाबाट जन्मिन्छ। जुन मानिस भित्रभित्रै कमजोर हुन्छ, उसले बाहिरी आवरणमा अभिमान लगाउँछ। यसरी ऊ आफूलाई सशक्त देखाउन खोज्छ। तर यो ढाल अस्थायी हुन्छ। जब बाहिरी परिस्थिति बदलिन्छ, अभिमानी व्यक्तिले गहिरो निराशा, उदासी र आत्मघातसम्मको अवस्था भोग्न सक्छ। त्यसैले अभिमान आत्मविनाशको अदृश्य तर घातक प्रारम्भ हो। (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)