अहंकार मानव चेतनाको सबैभन्दा खतरनाक आगो। यसले आत्मालाई ज्वाला बनाउँछ। सोचलाई धुम्र बनाउँछ। सम्बन्धलाई खरानीमा परिणत गर्छ। प्रेम, मैत्री र समझदारी सबै यसका कारण विकृत हुन्छन्। मानिस आफ्नो शक्ति र महत्वमा बंधन्छ। बाह्य गौरवको पछि दौडन्छ। साँचो आनन्द देख्दैन।तर अहंकारको भष्ममा केही रहस्य छ। जब मानिसले आफ्नो अहंकार पगाल्छ, चेतना उठ्छ। भित्रको ‘म’ माया र समझदारीको प्रकाशमा बदलिन्छ। अहंकारले जति पर्खाल बनाएको थियो, त्यहि पर्खाल भत्किन्छ। जीवन सरल हुन्छ। दृष्टि स्पष्ट हुन्छ। निर्णय विवेकपूर्ण हुन्छ।
मानव सभ्यताको विकास चेतनाको रूपान्तरण हो। यो यात्रा क्रमिक हुन्छ। यो निरन्तर चलिरहन्छ। बाह्य प्रगति जति देखिए पनि आन्तरिक अवस्था निर्णायक हुन्छ। आन्तरिक विकारहरू नै वास्तविक अवरोध बन्छन्। तीमध्ये अहंकार सबैभन्दा शक्तिशाली हुन्छ। अहंकारले मानिसलाई भ्रममा पार्छ। उसले आफूलाई सर्वोच्च ठान्छ। आफ्नो ज्ञान, पद र उपलब्धिलाई अन्तिम सत्य सम्झन्छ। यसले विवेक कमजोर बनाउँछ। करुणा हराउँछ। सहअस्तित्व खण्डित हुन्छ। सम्बन्धहरू टुट्न थाल्छन्। समाजमा दूरी बढ्छ। जीवन कठोर बन्छ।
अहंकार बढ्दै जाँदा मानिस वास्तविकताबाट टाढा हुन्छ। ऊ आलोचना सहन सक्दैन। ऊ आत्मनिरीक्षण गर्न छोड्छ। उसलाई मात्र आफ्नो दृष्टि सही लाग्छ। यही अवस्था द्वन्द्वको बीउ बन्छ। व्यक्तिगत जीवन बिग्रिन्छ। सामाजिक संरचना अस्थिर हुन्छ। शक्तिशाली साम्राज्यहरू पनि अहंकारका कारण पतन भएका छन्। ज्ञान र शक्ति आफैँमा समस्या होइनन्। समस्या त त्यसको घमण्ड हो।तर अहंकार सधैं अन्त्य होइन। यसको चरम अवस्था नै यसको विघटनको सुरुवात हो। जब घमण्डको आगो आफैँभित्र जल्छ, तब त्यसबाट खरानी बन्छ। त्यही खरानीबाट नयाँ चेतना जन्मिन्छ। यो रूपान्तरण मौन हुन्छ। तर गहिरो हुन्छ। यही क्षण आत्मजागरणको क्षण हो।
यो परिवर्तन मानसिक होइन। यो नैतिक पनि हो। यो आध्यात्मिक पनि हो। यसले जीवनको दृष्टि बदल्छ। स्वार्थ घट्छ। सेवा बढ्छ। सहकार्य बलियो हुन्छ। सहअस्तित्व स्पष्ट हुन्छ। प्रतिस्पर्धा कम हुन्छ। सहिष्णुता बढ्छ। विनम्रता जीवनको आधार बन्छ। मानिस भित्र शान्ति जन्मिन्छ। बाहिर सम्बन्ध स्थिर हुन्छ।समाजमा यस्तो चेतना फैलिँदा स्थायित्व आउँछ। विकास दिगो हुन्छ। द्वन्द्व घट्छ। विश्वास बढ्छ। व्यक्तिको रूपान्तरण समाजको रूपान्तरण बन्छ। यही प्रक्रिया सभ्यताको वास्तविक प्रगति हो। यो केवल संरचना होइन। यो संस्कार हो। यो चेतना हो।
अन्ततः, भष्मित अहंकारबाट जन्मिएको चेतना नै मानव जीवनको वास्तविक पुनर्जन्म हो। यसले अन्धकार हटाउँछ। उज्यालो ल्याउँछ। विभाजन मेटाउँछ। एकता निर्माण गर्छ। भ्रम तोड्छ। सत्य देखाउँछ। यही रूपान्तरण नै दिगो मानव कल्याणको आधार हो।भौतिक उपलब्धि र शक्ति अल्पकालीन हुन्। दर्शनले बारम्बार यही शिक्षा दिएको छ। जीवनको वास्तविक लक्ष्य चेतनाको शुद्धता र आत्मसन्तोष हो। अहंकार त्याग गर्दा मात्र व्यक्ति आफूका लागि होइन, अरूका लागि पनि सोच्न सक्षम हुन्छ। निःस्वार्थ भावनाले व्यक्तिगत चेतना मात्र होइन, सामाजिक चेतनालाई पनि समृद्ध बनाउँछ।
अहंकारले मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि बिगार्छ। स्वार्थ र आत्मकेन्द्रित दृष्टिले मन अशान्त हुन्छ। तनाव, द्वन्द्व र क्रोध बढ्छ। निर्णयमा लोभ र भय प्रवेश गर्छ। दीर्घकालीन असन्तुलन र पीडा जन्मिन्छ। तर जब अहंकार पगालिन्छ, मन शान्त हुन्छ। दृष्टि स्पष्ट हुन्छ। जीवन व्यवस्थित र सुसंगत बन्छ।
धर्म, दर्शन र साहित्यमा यही सन्देश बारम्बार देखा पर्छ। बुद्ध धर्मले अहंकार त्यागलाई मोक्षको मार्ग भनेको छ। भक्ति परम्परामा आत्मसमर्पण नै परम सुखको आधार मानिन्छ। पौराणिक कथाहरूमा अहंकारी पात्रको पतनले सिकाउँछ अहंकार अल्पकालीन गौरव दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन विनाशको बीउ रोप्दछ।भष्मित अहंकारको ठाउँमा चेतना जन्मन्छ। त्यहाँ प्रेम स्वतन्त्र, मैत्री सशक्त, और समझदारी सुसंगत हुन्छ। जीवन उज्यालो हुन्छ। सम्बन्ध बलियो हुन्छ। आत्मा मुक्त हुन्छ। यही चेतना नै साँचो आनन्दको स्रोत हो। यही जीवनको वास्तविक अर्थ हो।
मानव जीवनको सार विवेकमा निहित हुन्छ, तर जब चेतनामा अहंकारको प्रदूषण मिसिन्छ, तब मनुष्य स्वविनाशको मार्गतर्फ अग्रसर हुन्छ। घमण्ड एउटा यस्तो आगो हो, जसले मानिसको आत्मबोध, विवेकशीलता र नैतिक स्थायित्वलाई क्रमशः खरानी बनाइदिन्छ। “म” भन्ने सानो अक्षरको अभिमान जब ब्रह्माण्डभन्दा विशाल देखिन्छ, तब मानिस आफ्नै अस्तित्वको मूल मर्म बिर्सन्छ। जस्तो कि तातो फलाममा नुन हालिएझैं, विवेक पनि अहंकारको ज्वालामा प्रवेश गरेपछि निष्क्रिय र निरर्थक बन्न जान्छ।अहंकारले मानिसलाई वास्तविकता देख्न सक्ने आँखाबाट वञ्चित गराउँछ। आफूलाई सर्वश्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्तिले अरूको मूल्य, परिश्रम र अस्तित्वको अवहेलना गरिन्छ, जसले सम्बन्धमा दरार ल्याउँछ र समाजमा विष घोलिन्छ। इतिहास साक्षी छ—अहंकारले राजाहरूलाई पतनमा पु-यायो, ऋषिहरूलाई श्रापित बनायो, र ज्ञानिलाई अन्धकारमा हरायो। चेतनाको असली शक्ति आत्मविवेकमा हुन्छ, जहाँ नम्रता, सहिष्णुता र आत्मपरिक्षणका गुणहरू फुल्छन्। तर जब चेतना अहंकारको वशमा पर्छ, तब त्यही चेतना अभिशापमा परिणत हुन्छ।
जीवनमा यश, ज्ञान, सम्पत्ति वा शक्ति प्राप्त गर्नु दोष होइन, तर त्यसको गर्व गर्नु र अरूलाई तुच्छ ठान्नु घातक हो। साँचो चेतना भनेको आत्मविवेचना र सीमाबोधको संगम हो। त्यसैले, विवेक जोगाउन हो भने, अहंकारको आगो निभाउनुपर्छ—नत्र चेतना एक धुवाँ बनेर उड्नेछ, जसले न त आफै उज्यालो दिन सक्छ, न त अरूलाई प्रकाश दिन सक्छ। घमण्डको खरानीबाट पुनर्जन्म भएको चेतनाले मात्र मानवता र आत्मोन्नतिको बाटो पहिल्याउन सक्छ।
अहंकार मानिसको चेतनामा उत्पन्न हुने त्यस्तो सूक्ष्म तर विध्वंसात्मक मानसिक विकृति हो, जसले उसको विवेक, आत्मबोध र नैतिक आधारशिलालाई क्रमशः झन्डै नदेखिने तर स्थायी रूपमा क्षय गर्दै लैजान्छ। यो विकारको आरम्भ प्रायः अति आत्मप्रशंसाबाट हुन्छ जब व्यक्ति आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ, निर्दोष र सर्वोपरि ठान्न थाल्छ। “मै मात्र योग्य छु” भन्ने आत्मकेन्द्रित सोचले सहकार्य, सहिष्णुता र आत्मनिरीक्षणको ढोका बन्द गरिदिन्छ। यही घमण्डको बिउ रोपिँदा चेतनाको भूमि बाँझिन्छ, जहाँ विवेकका अङ्कुरहरू पलाउन सक्दैनन्। यो मानसिक अन्धकारले मानवलाई आफ्नै दोष देख्न नसक्ने, आलोचना सहन नसक्ने र सुधार अस्वीकार गर्ने बनाउँछ—जसको परिणाम स्वरूप उसले आफैँलाई नै गुमाउँछ।
साँचो चेतना नम्रता, सहिष्णुता र आत्मचिन्तनको सुसंयमित समिश्रण हो। विनम्रता त्यो प्रकाश हो, जसले विवेकको आँखा खोल्छ; आत्मचिन्तन त्यो ऐना हो, जसले सत्य पहिचान गराउँछ। मानवले आफूमा सीमाबोध, दायित्वबोध र अस्थायित्वको बोध गर्न सक्ने हो भने मात्र अहंकारको आगो निभ्न सक्छ। अहंकार क्षणिक सुखको आभास दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन सम्बन्ध, सम्मान र आत्मशान्तिको मार्ग विनम्रतामार्फत मात्र सम्भव हुन्छ। त्यसैले, चेतनालाई खरानी हुनबाट जोगाउन हो भने, आत्मप्रशंसा होइन, आत्मनिरीक्षण गर्नुपर्ने अपरिहार्यता आजको युगमा झन गहिरो सत्य बनेको छ।
अहंकार, जुन आत्मचेतनाको काँचो प्रतिबिम्ब हो, मानव अन्तर्मनको एउटा यस्तो घातक विष हो जसले विवेकको गहिराइलाई क्रमशः क्षीण बनाउँदै लान्छ। व्यक्तिले आफूमा रहेका केही गुण, सफलता, पद, सौन्दर्य वा सम्पत्तिको आधारमा म अरूभन्दा श्रेष्ठ छु भन्ने आत्मकेन्द्रित बोधलाई नै सत्य मानेर अहंकारको संरचना निर्माण गर्छ। यस्तै बोधले विवेकको आँखामा पर्दा हालिदिन्छ—जहाँ अरूको अस्तित्व, विचार र अनुभूतिहरू गौण हुन्छन्। वास्तवमा, जब चेतना आफ्नो असली शुद्धरूपबाट विचलित हुन्छ, तब अहंकार उत्पन्न हुन्छ र त्यही क्षणदेखि आत्मा र शरीरबीचको सम्बन्ध विछेद हुँदै जान्छ।
अहंकारको उपस्थिति त्यस्तो सूक्ष्म तर प्रचण्ड छ कि यो बाह्य व्यवहारमा मात्र होइन, आन्तरिक चेतनाको रचना प्रणालीमै विकार ल्याउँछ। व्यक्ति जब ‘म’ र ‘मेरो’को भावनामा जकडिन्छ, तब ऊ आफूलाई संसारको केन्द्र ठान्छ। यही केन्द्रितता उसलाई अरूप्रति असहिष्णु बनाउँछ, आलोचनालाई अपमान ठान्छ र सुधारलाई शत्रु सम्झन्छ। पौराणिक उदाहरणहरू—जस्तै रावणको आत्मविस्मृति, दुर्योधनको पदासक्ति, शिशुपालको अहंकारी वाणी—सबैले यही सन्देश दिन्छन् कि अहंकार क्षणिक गौरव दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन पतनको मूल हो।
जसरी क्रोध, लोभ, मोह जस्ता विकारहरू दृश्यरूपमा प्रकट हुन्छन्, त्यस्तै अहंकार एक अदृश्य ज्वालाको रूपमा चेतनामा सल्किरहन्छ। तर यसले जन्माउने परिणामहरू भने भयावह हुन्छन्—एक्लोपन, आत्मविस्मृति, परपीड़न र आत्मपीड़न। मान्छेले यति ठूलो भ्रममा बाँच्दछ कि ऊ आफूलाई सुरक्षित ठान्दछ, जबकि ऊ आन्तरिक रूपमा भय, असुरक्षा र भ्रमको कैदमा हुन्छ। जसरी एउटा सानो बत्तीको लप्काले गहिरो अन्धकार हटाउँछ, त्यस्तै आत्मनिरीक्षण, क्षमा र विनम्रताको अभ्यासले मात्र अहंकारको चट्टान फोर्न सकिन्छ।
अहंकारको ग्रन्थिले मानव आत्मालाई विकृत, कुण्ठित र संकुचित बनाउँछ, जसले व्यक्तिमा द्वन्द्व, मोह, र प्रतिस्पर्धाको मानसिकता गढेर उसको चेतनालाई विकृत दिशातर्फ मोड्दछ। आत्मप्रशंसा र पर–उपेक्षाको चक्रमा फसेको मानिस समाजका लागि प्रेरक शक्ति होइन, विघटनकारी ऊर्जा बन्छ। यस्तो अवस्थामा समाजमा सहिष्णुता, सहकार्य र शान्तिको सम्भावना एक स्वप्न जस्तै रहन्छ। त्यसैले, व्यक्ति र राष्ट्रको उन्नतिको प्रमुख बाधक बनेको अहंकारको निर्मूलन हाम्रो नैतिक–दार्शनिक यात्रा हो।
अहंकार त्यागको प्रारम्भ आत्मस्वीकृति हो—आफ्नो दोष, दुर्बलता र अज्ञानलाई स्वीकार्ने साहस। जब व्यक्ति ‘म’ को मोहबाट मुक्त हुँदै ‘हामी’ को चेतनासम्म पुग्छ, तब मात्र ऊ आध्यात्मिक र सामाजिक उन्नतिको शिखरतिर उन्मुख हुन्छ। त्यसका लागि आत्मनिरीक्षण, आत्मशुद्धि, क्षमा, विनम्रता र निष्काम सेवा अपरिहार्य औषधिहरू हुन्। यी सद्गुणहरूले मात्र हृदयलाई कोमल र चेतनालाई शुद्ध बनाउन सक्छन्।
समाज र शिक्षाको आजको स्वरूपले पनि बाह्य सौन्दर्य, बुद्धि, सम्पत्ति र पदलाई नै सफलताको मापदण्ड मानेको छ। जब शिक्षाले आत्मा होइन, बुद्धि पोषण गर्छ; जब संस्कारले नम्रता होइन, प्रतियोगिताको घमण्ड बढाउँछ; तब चेतना आफ्नै दर्पणमा विस्मृत हुन्छ। यस्ता मूल्यहरूले युवाहरूलाई आत्मचिन्तन होइन, आत्मप्रशंसा सिकाउँछन्। फलतः उनीहरू सफलतासँगै अभिमानका जालोमा फस्न थाल्छन्, जसले अन्ततः सामाजिक ताना–बाना नै कमजोर पार्छ।
अहंकारी मानिसहरू प्रायः अरूलाई अधीनमा राख्न खोज्छन् तिनको व्यवहारमा चाकडीको उच्च मूल्य हुन्छ र सच्चा सल्लाह वा आलोचना तिरस्कारका पात्र हुन्छन्। यस्तो व्यवहारले व्यक्ति र संस्थाको बीचमा द्वन्द्व, असन्तुलन र अन्याय उत्पन्न गर्छ। उच्च पदस्थ मानिसहरूले जब आलोचना सहन सक्दैनन् र आत्मनिरीक्षण गर्न छाड्छन्, तब शासन प्रणाली, न्याय प्रणाली र समग्र सामाजिक सद्भावमा दरार आउन थाल्छ। यस्तो विवेकहीन प्रणाली समयसँगै भ्रष्ट, स्वार्थी र पतनशील बन्छ—जहाँ निर्णय अहंको आधारमा हुन्छ, विवेकको होइन।
अग्रगमनका लागि समाजमा आत्म–अनुशासन, संयम र विवेककेन्द्रित शिक्षाको प्रवर्धन आवश्यक छ, जसले विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धी होइन, सहृदय, सहिष्णु र समर्पित नागरिक बनाओस्। नेतृत्व तहमा रहेका व्यक्तिहरूले नम्रता र आत्मचिन्तनको उदाहरण प्रस्तुत गर्नु आजको आवश्यकता हो। जब आत्मबोध, लोककल्याण र सत्यप्रेम राष्ट्रव्यापी चेतनाको हिस्सा बन्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, सामाजिक समरसता र दिगो विकास सम्भव हुन्छ।
(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)