तोमनाथ उप्रेती, उपसचिव, नेपाल सरकार, कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङ

मानव जीवनमा आत्मसम्मान, आत्मविश्वास र आत्मगौरव आवश्यक गुण हुन्। यी गुणले व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न सहयोग गर्छन्। चुनौती सामना गर्ने साहस पनि यिनै गुणबाट प्राप्त हुन्छ। तर आत्मगौरव र दम्भबीच स्पष्ट भिन्नता हुन्छ। आत्मगौरवले व्यक्तिलाई जिम्मेवार बनाउँछ। दम्भले व्यक्तिलाई आफू अरूभन्दा श्रेष्ठ छु भन्ने भ्रममा पुर्याउँछ। यही भ्रम क्रमशः नैतिक पतनको आधार बन्न सक्छ। यसको प्रभाव परिवार, संस्था, समाज र राज्य व्यवस्थासम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले दम्भलाई मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिका साथै नैतिक र सामाजिक समस्याका रूपमा पनि अध्ययन गर्न आवश्यक छ।
दम्भको मूलमा श्रेष्ठताबोध हुन्छ। दम्भी व्यक्तिले आफ्नो ज्ञान, पद, सम्पत्ति, क्षमता वा सामाजिक प्रतिष्ठालाई अत्यधिक महत्त्व दिन्छ। उसले अरूको विचारलाई कमजोर ठान्न सक्छ। आलोचना स्वीकार गर्न कठिन हुन्छ। असहमति पनि व्यक्तिगत अपमानका रूपमा बुझ्न सक्छ। यस्तो मानसिकताले विवेकपूर्ण संवादलाई कमजोर बनाउँछ। मानिस आफ्नो निर्णयलाई मात्र सही ठान्न थाल्छ। त्यसपछि आत्ममूल्याङ्कनको क्षमता घट्छ। गल्ती स्वीकार गर्ने साहस हराउँछ। परिणामतः गलत निर्णय दोहोरिन सक्छ। दम्भको सबैभन्दा ठूलो खतरा यही हो। यसले व्यक्तिको कमजोरी देख्ने दृष्टि नै कमजोर बनाउँछ। जब मानिस आफ्नै सीमाबारे अनभिज्ञ हुन्छ, तब उसको शक्ति पनि जोखिममा परिणत हुन सक्छ।
दम्भ र नैतिक पतनबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। नैतिकतामा आत्मसंयम, उत्तरदायित्व, न्याय, सत्यनिष्ठा र अरूप्रतिको सम्मान समावेश हुन्छ। दम्भले यी गुणलाई क्रमशः कमजोर बनाउँछ। दम्भी व्यक्तिले आफ्नो स्वार्थलाई सार्वजनिक हितभन्दा माथि राख्न सक्छ। पदलाई सेवा गर्ने माध्यमभन्दा प्रतिष्ठाको साधन ठान्न सक्छ। अधिकारलाई जिम्मेवारीभन्दा विशेषाधिकारका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा नैतिक सीमाहरू कमजोर हुन्छन्। स्वार्थका लागि नियम मिच्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। आफ्नो गल्ती लुकाउने प्रयास हुन सक्छ। आलोचकलाई शत्रु ठान्ने प्रवृत्ति विकास हुन सक्छ। यसरी दम्भले व्यक्तिको चरित्रमा सूक्ष्म परिवर्तन ल्याउँछ। त्यही परिवर्तन क्रमशः नैतिक पतनमा परिणत हुन्छ।
परिवार दम्भको पहिलो सामाजिक परीक्षणस्थल हो। परिवारमा सम्मान र संवाद कमजोर हुँदा सम्बन्धमा दूरी बढ्छ। अभिभावकले सन्तानको विचारलाई सधैँ अस्वीकार गरेमा विश्वासको वातावरण कमजोर हुन्छ। दम्पतीबीच आफ्नो कुरा मात्र सही ठान्ने प्रवृत्ति बढेमा विवाद बढ्न सक्छ। सानो असहमति ठूलो द्वन्द्वमा परिणत हुन सक्छ। दम्भले क्षमा माग्न पनि कठिन बनाउँछ। क्षमा दिन पनि कठिन बनाउँछ। यसले सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धाको रूप दिन सक्छ। परिवारमा सहकार्यको सट्टा शक्ति प्रदर्शन हुन थाल्छ। यस्तो वातावरणले बालबालिकाको व्यक्तित्व विकासमा पनि असर पार्न सक्छ। त्यसैले स्वस्थ परिवारका लागि प्रेमसँगै विनम्रता, संवाद र आत्मसंयम आवश्यक हुन्छ।
शैक्षिक संस्थामा पनि दम्भले गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ। शिक्षा ज्ञान हस्तान्तरण मात्र होइन। यो प्रश्न गर्ने, सुन्ने र सिक्ने प्रक्रिया पनि हो। शिक्षकले आफूलाई पूर्ण ज्ञानको स्रोत ठानेमा विद्यार्थीको जिज्ञासा कमजोर हुन सक्छ। विद्यार्थीले आफ्नो प्रतिभालाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठानेमा सहकार्य कमजोर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा परिणत हुन्छ। विद्यार्थीले अरूको सफलतालाई प्रेरणाका रूपमा लिनुको सट्टा ईर्ष्याका रूपमा लिन सक्छ। शिक्षक र विद्यार्थीबीच दूरी बढ्न सक्छ। आलोचनात्मक सोच सीमित हुन सक्छ। नवप्रवर्तनको वातावरण पनि कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले शिक्षा प्रणालीले ज्ञानसँगै विनम्रता, सहिष्णुता र सहकार्यको संस्कार विकास गर्नुपर्छ। वास्तविक विद्वत्ता आफूलाई सर्वज्ञ ठान्नुमा होइन, निरन्तर सिकिरहनुमा हुन्छ।
कार्यस्थलमा दम्भले संस्थागत प्रभावकारितालाई कमजोर बनाउँछ। कुनै कर्मचारीले आफ्नो पदलाई अधिकारको स्रोत मात्र ठान्यो भने सहकर्मीसँगको सम्बन्ध प्रभावित हुन्छ। नेतृत्वमा रहेको व्यक्तिको दम्भ अझ जोखिमपूर्ण हुन्छ। दम्भी नेतृत्वले सुझाव सुन्दैन। आलोचना स्वीकार गर्दैन। निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता घटाउँछ। परिणामतः संस्थाभित्र भयको वातावरण बन्न सक्छ। कर्मचारीले समस्या खुलस्त राख्न छोड्न सक्छन्। नेतृत्वलाई वास्तविक सूचना प्राप्त नहुन सक्छ। यसले निर्णयको गुणस्तर घटाउँछ। संस्थागत विश्वास पनि कमजोर हुन्छ। आधुनिक व्यवस्थापन सिद्धान्तले सहभागितामूलक नेतृत्व, उत्तरदायित्व र पारदर्शितालाई महत्त्व दिन्छ। यी मूल्यको विपरीत दम्भी नेतृत्वले संस्थालाई व्यक्तिकेन्द्रित बनाउँछ। व्यक्तिकेन्द्रित संस्था दीर्घकालीन रूपमा कमजोर हुन्छ।
राजनीतिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा दम्भको प्रभाव अझ व्यापक हुन्छ। सार्वजनिक पद व्यक्तिगत प्रतिष्ठाका लागि होइन। यो सार्वजनिक उत्तरदायित्वको माध्यम हो। तर पदसँगै दम्भ बढेमा शक्ति सेवाभन्दा नियन्त्रणको साधन बन्न सक्छ। राजनीतिक नेतृत्वले आलोचनालाई असहमतिका रूपमा मात्र बुझ्यो भने लोकतान्त्रिक संवाद कमजोर हुन्छ। प्रशासनिक नेतृत्वले नागरिकलाई सेवाग्राहीभन्दा अधीनस्थ ठान्यो भने सुशासन कमजोर हुन्छ। निर्णयमा स्वार्थ हाबी हुन सक्छ। संरक्षणवाद र पक्षपात बढ्न सक्छ। सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोगको जोखिम बढ्छ। भ्रष्टाचारका लागि अनुकूल वातावरण बन्न सक्छ। नागरिकको राज्यप्रतिको विश्वास घट्न सक्छ। लोकतन्त्र संस्थाबाट चल्छ। तर संस्थालाई बलियो बनाउन विनम्र र उत्तरदायी नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। त्यसैले सार्वजनिक पदमा बसेकाहरूका लागि दम्भ नियन्त्रण लोकतान्त्रिक दायित्व पनि हो।
दम्भले सामाजिक अस्थिरता पनि बढाउन सक्छ। समाजमा शक्ति, सम्पत्ति र प्रतिष्ठाको असमान वितरण हुन्छ। यस्तो अवस्थामा केही व्यक्तिले आफूलाई विशेष अधिकारको स्वाभाविक हकदार ठान्न थालेमा सामाजिक दूरी बढ्छ। कमजोर वर्गले अन्यायको अनुभूति गर्न सक्छ। अवसरमा असमानता बढ्न सक्छ। सामाजिक विश्वास घट्न सक्छ। विश्वास कमजोर भएको समाजमा सहकार्य पनि कमजोर हुन्छ। यही अवस्थाले द्वन्द्वलाई जन्म दिन सक्छ। राजनीतिक ध्रुवीकरण, संस्थाप्रतिको अविश्वास र सामाजिक असन्तोष बढ्न सक्छ। दम्भी नेतृत्वले आफ्नो पक्षलाई मात्र राष्ट्र वा समाजको प्रतिनिधि ठान्दा विभाजन अझ गहिरो हुन सक्छ। त्यसैले सामाजिक स्थिरताको आधार न्याय, सम्मान, सहभागिता र पारस्परिक विश्वास पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छन्।
आर्थिक तथा व्यावसायिक क्षेत्रमा पनि दम्भको प्रभाव देखिन्छ। व्यवसायीले नाफालाई मात्र सफलता ठानेमा सामाजिक उत्तरदायित्व कमजोर हुन सक्छ। कर्मचारीले व्यक्तिगत लाभलाई संस्थागत हितभन्दा माथि राखेमा कार्यसम्पादन प्रभावित हुन्छ। शक्तिशाली व्यक्तिले आफ्नो पहुँचका आधारमा अवसर नियन्त्रण गरेमा समान प्रतिस्पर्धा कमजोर हुन्छ। यसले आर्थिक असमानता बढाउन सक्छ। बजारमा विश्वास घट्न सक्छ। पारदर्शिता कमजोर हुन सक्छ। दीर्घकालीन आर्थिक विकासका लागि नैतिक व्यवसायिक संस्कृति आवश्यक हुन्छ। विश्वका सफल संस्थाहरूले केवल प्रतिभालाई होइन, उत्तरदायित्व र संस्थागत मूल्यलाई पनि महत्त्व दिन्छन्। त्यसैले आर्थिक सफलताको आधारमा नैतिकता जोडिनुपर्छ। दम्भले छोटो समयको सफलता दिन सक्छ। तर विनम्रता, विश्वसनीयता र उत्तरदायित्वले दीर्घकालीन प्रतिष्ठा निर्माण गर्छ।
दम्भ नियन्त्रणको पहिलो उपाय आत्मचिन्तन हो। व्यक्तिले समय समयमा आफ्ना व्यवहारको समीक्षा गर्नुपर्छ। मैले अरूको कुरा कति सुन्छु? आलोचना स्वीकार गर्न सक्छु कि सक्दिनँ? मेरो निर्णयमा स्वार्थ कति जोडिएको छ? यस्ता प्रश्नले आत्मबोध बढाउँछन्। दोस्रो उपाय नैतिक शिक्षा हो। परिवार र विद्यालयले बाल्यकालदेखि नै विनम्रता, सत्यनिष्ठा, सहिष्णुता र सेवा भाव सिकाउनुपर्छ। तेस्रो उपाय संस्थागत उत्तरदायित्व हो। नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिको शक्ति नियन्त्रण गर्न पारदर्शी प्रक्रिया आवश्यक हुन्छ। निर्णयमा सहभागिता आवश्यक हुन्छ। आलोचनाका लागि सुरक्षित वातावरण आवश्यक हुन्छ। चौथो उपाय सकारात्मक प्रतिस्पर्धा हो। प्रतिस्पर्धाले क्षमता विकास गर्नुपर्छ। अरूलाई कमजोर बनाउन होइन। पाँचौँ उपाय आध्यात्मिक र दार्शनिक चिन्तन हो। भागवद्गीता, उपनिषद् र बौद्ध दर्शनले आत्मसंयम, अनासक्ति, करुणा र विनम्रतालाई महत्त्व दिएका छन्। यी मूल्य आज पनि सामाजिक जीवनका लागि सान्दर्भिक छन्।
दम्भ व्यक्तिको भित्री कमजोरीबाट सुरु हुन्छ। तर यसको प्रभाव व्यक्तिगत सीमाभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्न सक्छ। दम्भले संवाद कमजोर बनाउँछ। संवाद कमजोर भएपछि विश्वास घट्छ। विश्वास घटेपछि सम्बन्ध कमजोर हुन्छन्। सम्बन्ध कमजोर भएपछि संस्था प्रभावित हुन्छन्। संस्थागत कमजोरीले सामाजिक अस्थिरता बढाउन सक्छ। यस अर्थमा दम्भ नैतिक पतन र अस्थिरताको महत्वपूर्ण कारक बन्न सक्छ। यसको समाधान शक्ति त्याग्नु होइन। शक्तिसँगै विनम्रता विकास गर्नु हो। ज्ञान त्याग्नु होइन। ज्ञानसँगै जिज्ञासा कायम राख्नु हो। अधिकार त्याग्नु होइन। अधिकारलाई उत्तरदायित्वसँग जोड्नु हो। व्यक्तिको वास्तविक महानता अरूभन्दा माथि उभिनुमा होइन। अरूलाई सम्मान गर्दै आफूलाई निरन्तर सुधार्नुमा हुन्छ। जब व्यक्ति आत्मचिन्तन, संयम र उत्तरदायित्वको अभ्यास गर्छ, तब दम्भ कमजोर हुन्छ। जब नेतृत्व विनम्र हुन्छ, संस्था बलियो हुन्छ। जब संस्था बलियो हुन्छ, समाजमा विश्वास बढ्छ। त्यसैले नैतिक समाज र स्थिर राज्य निर्माणका लागि दम्भको नियन्त्रण सामाजिक आवश्यकता पनि हो ।