ज्ञान भनेको सत्यप्रतिको युक्तियुक्त बोध हो, जसले मानिसलाई वस्तु, घटना, सम्बन्ध वा प्रक्रियाको वास्तविक स्वरूप बुझ्न मदत गर्छ। दर्शनशास्त्रमा ज्ञानलाई सत्यप्रतिको विश्वास र प्रमाणका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। ज्ञानकै कारण मानव सभ्यताको विकास सम्भव भएको हो ।
ज्ञानका प्रमुख आयाम:
१. सैद्धान्तिक ज्ञान (Theoretical Knowledge)
तथ्य, नियम, सिद्धान्तको बुझाइ सैद्धान्तिक ज्ञान हो, जस्तै- पानी 100° C मा उम्लन्छ भन्ने कुराको ज्ञान ।
२. व्यावहारिक ज्ञान (Practical Knowledge)
सिप, कौशल, अनुभवमा आधारित ज्ञान व्यावहारिक ज्ञान हो, जस्तै- पानी उमालेर सुरक्षित पिउन सक्ने ज्ञान।
३. अनुभवजन्य ज्ञान (Experiential Knowledge)
प्रत्यक्ष अभ्यास वा जीवनयापनबाट प्राप्त बुझाइ अनुभवजन्य ज्ञान हो, जस्तै- बाल्यकालमा चुलो नजिक गएर पोल्दा आगोले पोल्छ भन्ने थाहा पाउनु अनुभवले सिकाएको ज्ञान हो ।
व्यावहारिक ज्ञानको उदाहरण :
सडकमा ट्राफिक नियमको जानकारी हुनु (सैद्धान्तिक ज्ञान)।
गाडी चलाउँदा त्यसलाई पालन गर्ने सिप हुनु (व्यावहारिक ज्ञान)।
एक पटक नियम नमान्दा जरिवाना भोगेर पुनः सचेत हुनु (अनुभवजन्य ज्ञान) हो ।
ज्ञानको महत्त्व :
१. ज्ञानले निर्णय क्षमता बढाउँछ । यसबाट के ठिक वा के बेठिक भन्ने छुट्याउन सकिन्छ।
२. समाज र जीवन सञ्चालनमा मार्गदर्शन गर्छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, विज्ञान, राजनीति सबै ज्ञानमा आधारित छन्।
३. स्वतन्त्रता र आत्मविश्वास दिन्छ । अन्धविश्वास वा भ्रमबाट मुक्ति दिलाउँछ।
४. सृजनशीलता र प्रगति सम्भव बनाउँछ । प्रविधि, कला वा साहित्य सबै ज्ञानकै फल हुन्।
सङ्क्षेपमा ज्ञान भनेको केवल कुरा थाहा हुनु मात्र होइन, त्यसलाई बुझेर, प्रमाणित गरेर, जीवनमा प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता हो।
प्लेटोले आफ्नो कृति Republic (गणराज्य) मा “ज्ञान र राजनीति” को सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा व्याख्या गरेका छन्। प्लेटो भन्छन्-
ज्ञानबिनाको शक्ति खतरनाक हुन्छ । उनी भन्छन्, “अज्ञान र शक्ति सँगै भएमा समाज डुब्छ।” त्यसैले उनी दार्शनिक शासकको पक्षमा उभिएका छन् । उनका अनुसार राज्य त्यही व्यक्तिले चलाउनुपर्छ जसलाई सत्य, न्याय र ज्ञानको गहिरो बुझाइ छ। जसले केवल पद, शक्ति र लाभ देख्छ तर जनताको वास्तविक आवश्यकतालाई बुझ्दैन, त्यो अन्ततः पतन हुन्छ। अर्थात् अज्ञान र घमण्डले सत्तारूढ व्यक्तिको पतन हुन्छ ।
नेपालमा बारम्बार सरकार बनाउने–ढाल्ने खेल, आ–आफ्नो स्वार्थका लागि गठबन्धन तोड्ने जुन घटना भइरहेका छन्, प्लेटोको दृष्टिमा ती अज्ञानी शासक हुन्। उनीहरूसँग न त नीति निर्माणको दूरदर्शिता छ, न नैतिक मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धता। त्यसैले बारम्बार सरकार गिरिरहेको छ ।
पूर्वीय दर्शनमा ज्ञान र विनम्रतालाई सत्ताको मूल आधार मानिन्छ। उपनिषद भन्छ, “विद्यया अमृतत्वम् अश्नुते” अर्थात् ज्ञानले मात्र अमरत्व (दीर्घस्थायीता) दिन्छ। जसले ज्ञानलाई त्यागेर अहङ्कारलाई अपनाउँछ, उसको पतन निश्चित हुन्छ।
कृष्णले अर्जुनलाई भनेका छन्, “अविद्या र अहङ्कार नै अधर्मको मूल हो।” दैवी गुण भएको नेता विनम्र, सत्यनिष्ठ र कर्तव्यनिष्ठ हुन्छ; आसुरी गुण भएको नेता घमण्डी, झूटो र स्वार्थी हुन्छ। नेपालका अधिकांश नेताहरूले सत्ता र पदलाई नै परम लक्ष्य ठानेका छन्, जनसेवा होइन। यसलाई गीतामा “आसुरी प्रवृत्ति” भनिएको छ।
बुद्धले भनेका छन्, “अज्ञान नै संसारिक दुःखको मूल कारण हो।”
अज्ञानसँगै जब घमण्ड (मान, माया, लोभ) मिसिन्छ, त्यतिबेला सामूहिक असन्तोष जन्मन्छ र व्यवस्था खस्किन्छ।
नेपालमा जनता निराश हुनु, आन्दोलन बढ्नु, पार्टी फुट्नु यी सबै अज्ञान र घमण्डका परिणाम हुन् । नेपाली नेताहरूले नीति र मूल्यका आधारमा होइन, व्यक्तिगत पद र लाभका आधारमा गठबन्धन गर्छन्। यसले बारम्बार सत्ता परिवर्तन हुन्छ। जनताको जीवनस्तर, बेरोजगार, शिक्षा, स्वास्थ्यप्रति बेवास्ता गरेर नेताहरू केवल सत्ता बाँडफाँडमा रमाउँछन्। नेताहरूले आफूलाई सर्वज्ञ ठान्छन्, आलोचना सहन सक्दैनन्, त्यसैले दल फुट्छन् र संसद विघटनसम्म हुन्छ। यसरी हेर्दा, प्लेटोले भनेको “अज्ञानी शासक” र गीतामा कृष्णले र बुद्धले भनेको अविद्या र अहङ्कारको मिश्रण नै आजको नेपाली राजनीतिमा देखिन्छ।
निष्कर्षमा- प्लेटोको दृष्टिले, नेपालको नेताहरू ज्ञानी र दार्शनिक शासक होइनन्, अज्ञानी शासक भएकाले पतन भोगिरहेका छन्।
पूर्वीय दर्शनको दृष्टिले, उनीहरूको अविद्या (जनताको वास्तविक समस्या नबुझ्ने) र अहङ्कार (सत्ता–लोभ र स्वार्थ) नै सत्ताको अस्थिरताको मूल कारण हो। यसैले, राजनीतिक स्थायित्व तब मात्र आउँछ जब नेतृत्व ज्ञान, विनम्रता र सेवा–भावनामा आधारित हुन्छ। समाजले यस्ता मानिसको खोजी गर्नुपर्छ, जो ज्ञानी, विनयी र अहङ्काररहित हुन्छन् ।