कुलतको कालो सुरुङ

-तोमनाथ उप्रेती
मानिसको सबैभन्दा ठूलो युद्ध आफ्नै मनसँग हो। जब मानिसले आफ्नो विवेक गुमाउँछ, तब ऊ बाहिरी शत्रुभन्दा आफ्नै इच्छाको कैदी बन्छ। लागुऔषध त्यही कैदको अर्को नाम हो। यो केवल एउटा रासायनिक पदार्थ होइन। यो चेतनामाथिको आक्रमण हो। आत्मामाथिको धुमिल बादल हो। विवेकलाई विस्तारै मार्ने मौन विष हो। मानिसको शरीरलाई मात्र होइन, उसको सोच, संस्कार, परिवार र भविष्यलाई समेत नष्ट गर्ने अदृश्य शत्रु हो। त्यसैले लागुऔषधलाई स्वास्थ्य समस्या वा कानुनी अपराधका रूपमा मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो मानवीय चेतना, नैतिकता, आध्यात्मिकता र सभ्यतामाथिको गम्भीर चुनौती हो।
पूर्वीय दर्शनले मानिसलाई इन्द्रियहरूको स्वामी बन्न सिकाउँछ। श्रीमद्भगवद्गीताले मनलाई जित्न सक्ने मानिसलाई नै सच्चा विजेता मानेको छ। कठोपनिषद्ले शरीरलाई रथ, इन्द्रियलाई घोडा, मनलाई लगाम र बुद्धिलाई सारथीको रूपमा चित्रण गरेको छ। यदि लगाम कमजोर भयो भने घोडा अनियन्त्रित हुन्छ। यदि बुद्धि निष्क्रिय भयो भने जीवन दुर्घटनामा परिणत हुन्छ। लागुऔषधले यही लगाम काटिदिन्छ। विवेकलाई कमजोर बनाउँछ। आत्मसंयमलाई नष्ट गर्छ। निर्णय गर्ने क्षमतालाई हराउँछ। त्यसपछि मानिस स्वतन्त्र देखिए पनि वास्तवमा दास बनिसकेको हुन्छ। बाहिरबाट ऊ हिँडिरहेको हुन्छ। भित्रबाट ऊ बाँधिएको हुन्छ।
आज विश्व अभूतपूर्व वैज्ञानिक प्रगतितर्फ अघि बढिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकास भइरहेको छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धान तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ। चिकित्सा विज्ञानले असम्भवजस्ता रोगहरूको उपचार खोजिरहेको छ। तर यही समयमा अर्को अन्धकार पनि फैलिरहेको छ। लागुऔषधको अवैध संसार। संयुक्त राष्ट्रसंघको विश्व लागुऔषध प्रतिवेदन २०२५ ले विश्वभर लागुऔषध प्रयोगकर्ताको संख्या निरन्तर बढिरहेको तथ्य प्रस्तुत गरेको छ। यो करोडौँ परिवारको आँसु हो। लाखौँ युवाको हराएको भविष्य हो। हजारौँ आमाबुबाको मौन पीडा हो। तथ्याङ्कले संख्या देखाउँछ। तर त्यसले टुटेको परिवार, उजाडिएको घर, रोइरहेको आमा र बिस्तारै मर्दै गएको चेतनालाई देखाउन सक्दैन।
लागुऔषधको सबैभन्दा ठूलो क्षति शरीरमा मात्र हुँदैन। शरीरको उपचार सम्भव छ। चेतनाको उपचार कठिन हुन्छ। एकपटक मानिसको विवेकमा अन्धकार छाएपछि उसले सही र गलतको सीमा छुट्याउन छोड्छ। आत्मसम्मान हराउँछ। नैतिकता कमजोर हुन्छ। विश्वास टुट्छ। त्यसपछि मानिस आफ्नो परिवारबाट टाढिन्छ। समाजबाट अलगिन्छ। आफ्नै अस्तित्वबाट पनि विच्छेद हुन थाल्छ। यही कारण लागुऔषधले उसको सम्पूर्ण सम्बन्धलाई नष्ट गर्छ।
आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा लागुऔषधले मानिसलाई वर्तमान क्षणबाट अलग गर्छ। वास्तविक आनन्द आत्मज्ञान, सेवा, प्रेम, परिश्रम र सन्तोषमा हुन्छ। लागुऔषधले भने कृत्रिम आनन्दको भ्रम सिर्जना गर्छ। केही क्षणको नशाले वास्तविक पीडा लुकाउन सक्छ। तर पीडाको कारण हटाउँदैन। बरु त्यसलाई अझ गहिरो बनाउँछ। यो मरुभूमिमा देखिने मृगतृष्णाजस्तै हो। टाढाबाट पानी देखिन्छ। नजिक पुग्दा केवल बालुवा भेटिन्छ। लागुऔषध पनि सुखको भ्रम बेच्ने व्यापार हो। अन्त्यमा त्यसले दुःख मात्र दिन्छ।
लागुऔषधको संसारमा प्रवेश गर्ने अधिकांश युवाको उद्देश्य अपराधी बन्नु हुँदैन। धेरैजसो जिज्ञासाले सुरु गर्छन्। कतिले साथीको दबाबमा पहिलो चुरोट तान्छन्। कतिले तनावबाट भाग्न खोज्छन्। कतिले असफलताको पीडा बिर्सन खोज्छन्। कतिले आधुनिकताको गलत अर्थ बुझ्छन्। तर एउटा सानो प्रयोग विस्तारै बानी बन्छ। बानी लत बन्छ। लतले चरित्र कब्जा गर्छ। त्यसपछि मानिसले लागुऔषध प्रयोग गर्दैन। लागुऔषधले मानिसलाई प्रयोग गर्न थाल्छ।
आजको समाजमा भौतिक उपलब्धिलाई सफलताको मापन मानिएको छ। तर भित्री शान्ति हराउँदै गएको छ। परिवारबीच संवाद घटेको छ। विद्यालयमा नैतिक शिक्षाभन्दा प्रतिस्पर्धा बढेको छ। सामाजिक सञ्जालले तुलना बढाएको छ। एक्लोपन बढेको छ। मानसिक तनाव बढेको छ। यिनै कमजोरीलाई लागुऔषधको अवैध सञ्जालले अवसर बनाइरहेको छ। जहाँ आशा कमजोर हुन्छ, त्यहाँ कुलतले छिटो जरा गाड्छ। जहाँ परिवार विखण्डित हुन्छ, त्यहाँ नशाले छिट्टै घर बनाउँछ। जहाँ प्रेमको अभाव हुन्छ, त्यहाँ विषले स्थान पाउँछ।
यसैले लागुऔषधविरुद्धको लडाइँ प्रहरीको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो परिवारको जिम्मेवारी हो। विद्यालयको जिम्मेवारी हो। समाजको जिम्मेवारी हो। धर्म, दर्शन, शिक्षा, स्वास्थ्य र राज्य सबैको साझा उत्तरदायित्व हो। किनकि लागुऔषधले एउटा मानिसलाई मात्र मार्दैन। यसले एउटा पुस्ताको चेतनालाई कमजोर बनाउँछ। चेतना कमजोर भएको समाज कहिल्यै समृद्ध बन्न सक्दैन। त्यसैले लागुऔषधविरुद्धको अभियान केवल अपराध नियन्त्रणको अभियान होइन। यो मानवता बचाउने अभियान हो।
लागुऔषधले शरीरमा प्रवेश गर्नुभन्दा पहिले मानिसको सोचमा प्रवेश गर्छ। कुनै पनि युवा जन्मँदै कुलतमा पर्दैन। ऊ जन्मँदा शुद्ध हुन्छ। उसको मन निर्मल हुन्छ। उसका सपना उज्याला हुन्छन्। तर विस्तारै वातावरण बदलिन्छ। परिवारमा संवाद हराउँछ। समाजमा विश्वास कमजोर बन्छ। विद्यालयमा चरित्रभन्दा अंकको प्रतिस्पर्धा बढ्छ। साथीभाइको गलत प्रभाव बढ्छ। सामाजिक सञ्जालले कृत्रिम जीवनशैलीलाई आकर्षक बनाइदिन्छ। त्यसपछि मानिसले वास्तविक जीवनभन्दा कृत्रिम आनन्द खोज्न थाल्छ। यही खोजको बीचमा लागुऔषधले आफ्नो जाल फैलाउँछ। त्यसैले लागुऔषध कुनै पदार्थको मात्र व्यापार होइन। यो भ्रमको व्यापार हो। आशा हराएका मानिसलाई झुटो सुख बेच्ने संसार हो।
मानिसको जीवन दुई शक्तिबीच निरन्तर संघर्ष हो। एउटा शक्ति विवेक हो। अर्को शक्ति वासना हो। विवेकले संयमतर्फ लैजान्छ। वासनाले नियन्त्रणहीन इच्छातर्फ धकेल्छ। जब विवेक बलियो हुन्छ, मानिस कठिन परिस्थितिमा पनि सही निर्णय गर्छ। जब वासना बलियो हुन्छ, मानिस क्षणिक आनन्दका लागि दीर्घकालीन जीवन नष्ट गर्न तयार हुन्छ। लागुऔषधले यही कमजोरीको फाइदा उठाउँछ। यसले मस्तिष्कलाई केही समयका लागि आनन्दको भ्रम दिन्छ। त्यसपछि शरीरले त्यसैको माग गर्न थाल्छ। अन्ततः मानिस आफ्नो इच्छाको मालिक रहँदैन। ऊ आफ्नै लतको दास बन्छ। यही दासता आधुनिक युगको सबैभन्दा ठूलो मानसिक गुलामी हो।
हाम्रा ऋषिमुनिहरूले आत्मसंयमलाई सबैभन्दा ठूलो विजय भनेका थिए। श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् कृष्णले मनलाई जित्ने मानिसलाई आफ्नो सच्चा मित्र र मनसँग हार्ने मानिसलाई आफ्नै शत्रु भन्नुभएको छ। यो शिक्षा आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। लागुऔषधले मानिसलाई बाहिरी शत्रुसँग होइन, आफ्नै मनसँग हार्न बाध्य बनाउँछ। जब मन हार्छ, तब परिवार हार्छ। समाज हार्छ। अन्ततः राष्ट्र पनि हार्न थाल्छ।
आज संसारमा गाँजा, अफिम, हेरोइन, कोकिन, मेथाम्फेटामिन, फेन्टानिल, एलएसडी र सयौँ प्रकारका सिन्थेटिक लागुऔषध फैलिएका छन्। प्रत्येक पदार्थको रासायनिक संरचना फरक हुन सक्छ। तर तिनको अन्तिम परिणाम एउटै हुन्छ। चेतनाको विनाश। आत्मविश्वासको पतन। नैतिकताको क्षय। सम्बन्धको विघटन। जीवनप्रतिको सम्मानको अन्त्य। सुरुमा मानिसले लागुऔषध प्रयोग गरेको जस्तो देखिन्छ। केही समयपछि लागुऔषधले मानिसलाई प्रयोग गर्न थाल्छ। अन्ततः मानिस आफ्नो पहिचान नै गुमाउँछ।
लागुऔषधले सबैभन्दा पहिले परिवारलाई आक्रमण गर्छ। कुनै पनि घर अचानक भत्किँदैन। पहिले विश्वास टुट्छ। त्यसपछि संवाद हराउँछ। त्यसपछि शङ्का जन्मिन्छ। अन्ततः सम्बन्ध विखण्डित हुन्छ। एउटा आमा रातभरि छोराको प्रतीक्षामा बसिरहन्छिन्। एउटा बुबा आफ्नो असहायपन लुकाएर मुस्कुराउने प्रयास गर्छन्। दाजुभाइबीच दूरी बढ्छ। श्रीमान्–श्रीमतीबीच विश्वास हराउँछ। बालबालिकाले सुरक्षित बाल्यकाल गुमाउँछन्। लागुऔषधले एउटा व्यक्तिलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण परिवारलाई कैदी बनाउँछ। एउटाको कुलत सबैको पीडा बन्छ।
समाजमा यसको प्रभाव अझ गहिरो हुन्छ। जहाँ लागुऔषध फैलिन्छ, त्यहाँ चोरी बढ्छ। हिंसा बढ्छ। घरेलु कलह बढ्छ। यौनजन्य अपराध बढ्छ। मानव बेचबिखनको जोखिम बढ्छ। संगठित अपराध बलियो बन्छ। अवैध धनको कारोबार बढ्छ। भ्रष्टाचार मौलाउँछ। कानुनप्रतिको सम्मान घट्छ। समाजमा भय र अविश्वास फैलिन्छ। त्यसपछि विकासका योजनाभन्दा सुरक्षा चुनौती ठूलो बन्न थाल्छ। अस्पताल भरिन थाल्छन्। कारागार भरिन थाल्छन्। अदालतका मुद्दा बढ्न थाल्छन्। राज्यको ठूलो बजेट उपचार, अनुसन्धान र नियन्त्रणमा खर्चिनुपर्ने अवस्था आउँछ। यसरी लागुऔषधले केवल स्वास्थ्यलाई होइन, अर्थतन्त्रलाई समेत कमजोर बनाउँछ।
नेपालका लागि यो चुनौती अझ संवेदनशील छ। खुला सीमा, बढ्दो शहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, बेरोजगारी, सामाजिक परिवर्तन, मानसिक तनाव र अन्तर्राष्ट्रिय तस्करी सञ्जालका कारण नेपाल जोखिमपूर्ण अवस्थातर्फ अघि बढिरहेको छ। सीमावर्ती क्षेत्रहरू हुँदै अवैध लागुऔषधको ओसारपसार हुने क्रम बढेको छ। केही युवाले प्रयोगकर्ताबाट विक्रेतासम्मको यात्रा गरेका छन्। विद्यालय र कलेज उमेरका विद्यार्थीसमेत जोखिममा पर्न थालेका छन्। यो अवस्था केवल प्रहरीको चिन्ताको विषय होइन। यो सम्पूर्ण समाजको साझा चिन्ता हो।
लागुऔषधको अवैध व्यापार त्यहाँ फस्टाउँछ जहाँ आशाभन्दा निराशा बढी हुन्छ। जहाँ शिक्षाभन्दा अज्ञानता बढी हुन्छ। जहाँ प्रेमभन्दा उपेक्षा बढी हुन्छ। जहाँ रोजगारभन्दा बेरोजगारी बढी हुन्छ। जहाँ संस्कारभन्दा उपभोक्तावाद बलियो हुन्छ।
त्यसैले लागुऔषधविरुद्धको सबैभन्दा प्रभावकारी हतियार केवल कानुन होइन। सचेतना हो। चरित्र निर्माण हो। नैतिक शिक्षा हो। आत्मसंयम हो। परिवारको माया हो। समाजको अपनत्व हो। जब युवाले आफ्नो जीवनको उद्देश्य भेट्छ, तब उसले नशाको बाटो रोज्दैन। उद्देश्यविहीन मन नै कुलतको सबैभन्दा सजिलो शिकार बन्छ।
त्यसैले लागुऔषधविरुद्धको अभियान वास्तवमा चेतना बचाउने अभियान हो। शरीर बचाउनु महत्त्वपूर्ण छ। तर चेतना बचाउनु अझ ठूलो जिम्मेवारी हो। चेतना बाँच्यो भने मानिस फेरि उठ्न सक्छ। परिवार फेरि जोडिन सक्छ। समाज फेरि समृद्ध बन्न सक्छ। राष्ट्र फेरि उज्यालो भविष्यतर्फ अघि बढ्न सक्छ। तर यदि चेतना नै अन्धकारमा हरायो भने कुनै पनि विकास, कुनै पनि प्रविधि र कुनै पनि सम्पत्तिले त्यो क्षतिको पूर्ण पूर्ति गर्न सक्दैन।