-तोमनाथ उप्रेती
मानिसको सबैभन्दा ठूलो यात्रा पृथ्वीको कुनै भूभागसम्म पुग्नु होइन। सबैभन्दा ठूलो यात्रा आफ्नै अन्तरात्मासम्म पुग्नु हो। संसार जित्नुभन्दा कठिन कार्य आफैँलाई जित्नु हो। यही विजयको नाम आत्मज्ञान हो। यही जागरणको नाम पुनर्जन्म हो। यो शरीरको पुनर्जन्म होइन। यो चेतनाको पुनर्जन्म हो। यो दृष्टिकोणको पुनर्जन्म हो। यो मूल्यहरूको पुनर्जन्म हो। जब मानिसले आफूलाई सही अर्थमा चिन्न थाल्छ, त्यही क्षणबाट उसको व्यक्तित्व नयाँ प्रकाशमा स्नान गर्न थाल्छ।
पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षदेखि एउटै सत्य दोहोर्याउँदै आएको छ—बाह्य संसार परिवर्तन गर्नुभन्दा पहिले भित्री संसारलाई रूपान्तरण गर्नुपर्छ। उपनिषद् भन्छन्, “आत्मानं विद्धि”आफ्नो आत्मालाई चिन। भगवद्गीताले आत्मज्ञानलाई मोहबाट मुक्तिको मार्ग मानेको छ। बुद्धले मनको शुद्धतालाई दुःखबाट मुक्तिको आधार बताए। योगदर्शनले चित्तवृत्तिको निरोधलाई वास्तविक स्वतन्त्रता ठानेको छ। यी सबै दर्शनको केन्द्र एउटै छ। आत्मज्ञान। आत्मअनुशासन। आत्मरूपान्तरण।
व्यक्तित्व बाहिरी पहिरनले निर्माण हुँदैन। पदले निर्माण हुँदैन। सम्पत्तिले निर्माण हुँदैन। व्यक्तित्व त विचारले निर्माण हुन्छ। संस्कारले निर्माण हुन्छ। आत्मचेतनाले निर्माण हुन्छ। जसको अन्तरमन उज्यालो हुन्छ, उसको अनुहारमा पनि शान्ति देखिन्छ। जसको विवेक जागृत हुन्छ, उसको निर्णयमा पनि न्याय देखिन्छ। जसको हृदय करुणाले भरिएको हुन्छ, उसको व्यवहारमा पनि मानवता झल्किन्छ। त्यसैले पूर्वीय चिन्तनले बाहिरी सफलताभन्दा भित्री उत्कृष्टतालाई ठूलो उपलब्धि मानेको छ।
आत्मज्ञानले मानिसलाई आफ्नो वास्तविक परिचय दिन्छ। हामी धेरै समय अरूले दिएको परिचयमा बाँच्छौँ। कसैले हामीलाई सफल भन्छ। कसैले असफल। कसैले योग्य भन्छ। कसैले अयोग्य। तर आत्मज्ञानले यी सबै लेबलभन्दा माथि उठ्न सिकाउँछ। यसले भन्छ—तिमी न प्रशंसाले ठूलो बन्छौ, न आलोचनाले सानो हुन्छौ। तिमी आफ्नो चेतनाले जति विशाल हुन्छौ, त्यति नै महान् हुन्छौ।
पूर्वीय दर्शनमा अन्तर्ज्ञानको अत्यन्त उच्च स्थान छ। अन्तर्ज्ञान केवल अनुमान होइन। त्यो शुद्ध चेतनाबाट उत्पन्न हुने सूक्ष्म बोध हो। जब मन अशान्त हुन्छ, अन्तर्ज्ञानको आवाज सुनिँदैन। जब मन इच्छाहरूको भीडले भरिएको हुन्छ, विवेक धुम्मिन्छ। तर जब मन ध्यान, मौनता र आत्मअनुशासनबाट निर्मल बन्छ, अन्तर्ज्ञान प्रज्वलित दीपझैँ उज्यालो दिन थाल्छ। यही अन्तर्ज्ञानले मानिसलाई सही मार्ग देखाउँछ। यही अन्तर्ज्ञानले संकटमा पनि सत्य रोज्ने साहस दिन्छ।
वेदान्तले अन्तर्ज्ञानलाई आत्माको प्रत्यक्ष अनुभूति मानेको छ। ज्ञान पुस्तकबाट सुरु हुन सक्छ। तर पूर्णता अनुभूतिमा पुगेर मात्र प्राप्त हुन्छ। जसरी सूर्यको बारेमा हजारौँ पुस्तक पढेर पनि प्रकाशको अनुभव हुँदैन, त्यसरी आत्मज्ञानको बारेमा हजारौँ प्रवचन सुनेर पनि अन्तर्ज्ञान जाग्दैन। त्यसका लागि साधना चाहिन्छ। मौनता चाहिन्छ। आत्मनिरीक्षण चाहिन्छ। अनुभव चाहिन्छ।भगवद्गीतामा भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई बाहिरी युद्धभन्दा पहिले भित्री भ्रम हटाउन प्रेरित गर्छन्। अर्जुनको वास्तविक समस्या युद्ध थिएन। समस्या उसको विचलित चेतना थियो। जब चेतना स्पष्ट भयो, निर्णय पनि स्पष्ट भयो। यसले देखाउँछ कि जीवनका धेरै सङ्कट बाहिरी परिस्थितिले होइन, भित्री अन्योलले जन्माउँछन्। आत्मज्ञानले यही अन्योल हटाउँछ।
बुद्धले भन्नुभयो, “आफ्नो दीपक आफैँ बन।” यो व्यक्तित्व विकासको सर्वोच्च सिद्धान्त हो। जसले आफ्नो अन्तर्ज्ञानलाई गुरु बनाउँछ, ऊ भीडको अन्धो अनुयायी बन्दैन। ऊ विवेकको यात्रु बन्छ। ऊ परिस्थितिको दास बन्दैन। ऊ मूल्यको संरक्षक बन्छ।
पूर्वीय योगदर्शनले शरीर, मन, बुद्धि र आत्माबीचको सन्तुलनलाई व्यक्तित्वको आधार मानेको छ। शरीर स्वस्थ छ तर मन अशान्त छ भने पूर्णता सम्भव छैन। बुद्धि तीक्ष्ण छ तर करुणा छैन भने ज्ञान अधुरो रहन्छ। धन छ तर आत्मसन्तोष छैन भने सम्पन्नता अपूर्ण हुन्छ। त्यसैले पूर्वीय चिन्तनले समग्र विकासको अवधारणा प्रस्तुत गरेको छ। यही समग्रता नै व्यक्तित्वको वास्तविक सौन्दर्य हो।
अन्तर्ज्ञानको विकास मौनतामा हुन्छ। आजको संसार आवाजले भरिएको छ। सूचना धेरै छन्। विचार धेरै छन्। बहस धेरै छन्। तर मौन कम छ। मानिसले सबैको आवाज सुन्छ। तर आफ्नै अन्तरात्माको आवाज सुन्दैन। यही कारण बाहिरी उपलब्धि बढ्दै जाँदा पनि भित्री शून्यता बढिरहेको छ। पूर्वीय ऋषिहरू वनमा गए। गुफामा बसे। ध्यान गरे। संसारबाट भाग्न होइन। आफ्नै अन्तर्ज्ञानसँग भेट गर्न।
उपनिषद्हरूले आत्मालाई “ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः” अर्थात् सबै प्रकाशभन्दा श्रेष्ठ प्रकाश भनेका छन्। जब यही प्रकाश जाग्छ, व्यक्तित्वमा अद्भुत परिवर्तन आउँछ। क्रोध संयमतर्फ रूपान्तरण हुन्छ। लोभ सन्तोषमा बदलिन्छ। घृणा करुणामा परिणत हुन्छ। अहङ्कार विनम्रतामा विलीन हुन्छ। यही परिवर्तन नै व्यक्तित्वको पुनर्जन्म हो।
वास्तविक शिक्षा डिग्रीले मापन हुँदैन। वास्तविक शिक्षा आत्मबोधले मापन हुन्छ। धेरै जान्नु बुद्धिमत्ता हुन सक्छ। तर आफूलाई जान्नु प्रज्ञा हो। पूर्वीय दर्शनले प्रज्ञालाई ज्ञानभन्दा माथि राखेको छ। ज्ञानले सूचना दिन्छ। प्रज्ञाले दिशा दिन्छ। ज्ञानले बहस गर्न सिकाउँछ। प्रज्ञाले जीवन बाँच्न सिकाउँछ।अन्तर्ज्ञानले नै नैतिक निर्णयलाई बलियो बनाउँछ। कानूनले अपराध रोक्न सक्छ। तर अन्तर्ज्ञानले अपराध गर्ने इच्छा नै रूपान्तरण गर्न सक्छ। दण्डले व्यवहार नियन्त्रण गर्न सक्छ। तर आत्मज्ञानले चरित्र निर्माण गर्छ। यही कारण पूर्वीय सभ्यताले चरित्रलाई सम्पत्तिभन्दा मूल्यवान् मानेको छ।
व्यक्तित्वको पुनर्जन्म कुनै चमत्कार होइन। यो दैनिक अभ्यासको परिणाम हो। प्रत्येक दिन केही समय आत्मनिरीक्षण गर्नु। आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्नु। आफ्नो क्रोधलाई हेर्नु। आफ्नो लोभलाई चिन्नु। आफ्नो अहङ्कारलाई बुझ्नु। अनि बिस्तारै तिनलाई रूपान्तरण गर्नु। यही आध्यात्मिक अनुशासन हो। यही व्यक्तित्व विकासको वैज्ञानिक प्रक्रिया हो।पूर्वीय दर्शनले भन्छ, संसार परिवर्तन गर्न चाहन्छौ भने पहिले आफ्नो दृष्टि परिवर्तन गर। दृष्टि बदलियो भने व्यवहार बदलिन्छ। व्यवहार बदलियो भने सम्बन्ध बदलिन्छ। सम्बन्ध बदलियो भने समाज बदलिन्छ। समाज बदलियो भने सभ्यता बदलिन्छ। त्यसैले प्रत्येक महान् परिवर्तनको सुरुआत एउटा जागृत व्यक्तिबाट हुन्छ।
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता तीव्र गतिमा विकसित भइरहेको छ। विज्ञान नयाँ उचाइमा पुगेको छ। प्रविधिले संसारलाई सानो बनाएको छ। तर यी सबै उपलब्धिका बीच मानिसलाई अझै पनि करुणा, विवेक, आत्मसंयम र अन्तर्ज्ञानको आवश्यकता छ। यिनको विकल्प कुनै प्रविधिसँग छैन। यिनको स्रोत केवल आत्मज्ञान हो। बाहिरी बुद्धिमत्ताले संसार सञ्चालन गर्न सक्छ। तर भित्री प्रज्ञाले मात्र मानवतालाई सुरक्षित राख्न सक्छ।
आत्मज्ञानको उज्यालोमा पुनर्जन्म भएको व्यक्तित्व अरूलाई जित्न खोज्दैन। उसले आफूलाई सुधार्न खोज्छ। उसले प्रतिस्पर्धाभन्दा योगदानलाई ठूलो ठान्छ। उसले प्रसिद्धिभन्दा उद्देश्यलाई रोज्छ। उसले अधिकारभन्दा कर्तव्यलाई सम्मान गर्छ। उसले विभाजनभन्दा सहअस्तित्वलाई अँगाल्छ। यही व्यक्तित्व समाजका लागि प्रेरणा बन्छ। राष्ट्रका लागि शक्ति बन्छ। मानवताका लागि आशा बन्छ।
समकालीन समाजमा देखिने असन्तोष, तनाव, असहिष्णुता र नैतिक विचलनहरू प्रायः आन्तरिक रिक्तताको परिणाम हुन्। मानिसले बाह्य सफलता प्राप्त गरे पनि आन्तरिक सन्तुलन गुमाउँदा व्यवहारमा विकृति देखापर्छ। यस्तो अवस्थामा अध्यात्मले व्यक्तिलाई संयम, धैर्यता, करुणा र सत्यनिष्ठा जस्ता गुणहरूको विकास गर्न प्रेरित गर्छ। यी गुणहरू सामाजिक सद्भाव र सहअस्तित्वका लागि अत्यन्त आवश्यक छन्।
अध्यात्मको प्रकाशले व्यक्तित्वलाई रूपान्तरण गर्छ। यो रूपान्तरण बाह्य आडम्बरबाट होइन भित्री चेतनाको जागरणबाट सम्भव हुन्छ। ध्यान, साधना, स्व-अवलोकन र सत्कर्ममार्फत व्यक्ति क्रमशः आफ्नो अहंकार, लोभ र मोहबाट मुक्त हुँदै जान्छ। यस प्रक्रियामा उसले आत्मविश्वास, आत्मसम्मान र जीवनप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण विकास गर्छ।अध्यात्मले मनुष्यको व्यवहार एवं आचरणलाई सुधार गर्छ र उसको गलत संस्कारहरूमा परिवर्तन ल्याइ उसलाई असल मानवीयताको बोध गराउँछ । आध्यात्मिकताकै कुरा गर्दा योग र ध्यानको प्रसङ्ग पनि जोडिएर आउने गर्छ । योग र ध्यानले मनुष्यको विचारलाई श्रेष्ठ र व्यवस्थित तुल्याउँछ । साथै यसले हाम्रो मनको एकाग्र शक्ति बढाउँछ । जसले गर्दा ईष्र्या, द्वेष, घृणा, क्रोध अथवा प्रतिशोधको भावनाले हाम्रो मनमा जरा गाड्न पाउँदैन । वास्तवमा मनुष्य जीवनमा आइपर्ने सबै किसिमका व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान मानिसको मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तनबाट नै हुन सक्तछ र मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तन ल्याउनु नै आध्यात्मिक ज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो । किनकि आध्यात्मिक ज्ञानमा नै मानिसको विचार, भावना अनि मनोकाङ्क्षालाई सही दिशा दिने शक्ति अथवा क्षमता अन्तरनिहीत हुन्छ ।
आध्यात्म स्वतन्त्र छ । पुराना कहावत वा भगवानहरूको अर्ति ऊपदेशमा मात्र आफूलाई समाहित बनाऊनुपर्छ भन्ने छैन। आफैंले स्वतन्त्र चिन्तन द्वारा आफ्नैलागि आध्यात्मिक बाटो निर्माण गर्नसकिन्छ । यध्यपि त्यस्ता अर्ति र ऊपदेशलाई ऊत्प्रेरणा स्वरूप ग्रहण गर्न सकिन्छ (सदैव त्यहि नै अन्तिम सत्य हो भन्ने होईन । समय सापेक्ष आत्म समिक्षा सहितको निर्णय नै आदर्श जीवनशैली हो । अशल कर्म र सजायको ब्याख्याले पनि धार्मिक र आध्यात्मिक चिन्तनलाई निर्धारण गर्छ । यस्तो यस्तो कर्म गर्यो भने सजाय मिल्छ भनेर धर्ममा ऊल्लेख गरिएको हुन्छ ।
आत्मज्ञानको उज्यालोमा व्यक्तित्वको पुनर्जन्म कुनै क्षणिक परिवर्तन होइन, यो जीवनभर चलिरहने चेतनाको परिष्कार हो। जसले आफ्नो अन्तरात्माको स्वर सुन्न सिक्छ, उसले सही निर्णय गर्ने अन्तर्ज्ञान, सत्यमा अडिग रहने साहस र मानवताप्रति समर्पित रहने करुणा प्राप्त गर्छ। पूर्वीय दर्शनले यही आत्मबोधलाई जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि मानेको छ। बाहिरी सफलता समयसँगै क्षीण हुन सक्छ, तर आत्मज्ञानबाट निर्मित व्यक्तित्व युगौँसम्म प्रेरणाको स्रोत बन्छ। त्यसैले समुन्नत समाज, नैतिक नेतृत्व र शान्तिमय विश्व निर्माणको पहिलो शर्त बाह्य परिवर्तन होइन, आत्मज्ञानद्वारा प्रकाशित, विवेकद्वारा निर्देशित र करुणाद्वारा सुशोभित व्यक्तित्वको पुनर्जन्म नै हो।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)