-तोमनाथ उप्रेती
रात कारागारभित्र कहिल्यै पूर्ण रूपमा सुत्दैनथ्यो। पर्खालहरू निदाउँदैनथे। फलामका साङ्लाहरू पनि निदाउँदैनथे। निदाउँथ्यो त केवल थकित शरीर। शरीरलाई कोठाभित्र थुन्न सकिन्थ्यो, तर कल्पनालाई कुनै साङ्लाले बाँध्न सक्दैनथ्यो। प्रत्येक रात कैदीहरूको मौनताभित्र एउटा अदृश्य आकाश खुल्थ्यो, जहाँ उनीहरू केही क्षणका लागि स्वतन्त्र मानिस भएर बाँच्थे।
शिवगढ केन्द्रीय कारागार शहरको पश्चिम किनारमा उभिएको एउटा विशाल ढुङ्गाको किल्लाजस्तो देखिन्थ्यो। बाहिरबाट हेर्दा त्यो न्यायको भवन लाग्थ्यो। तर भित्र छिर्दा थाहा हुन्थ्यो त्यहाँ मानिसहरू मात्र कैद थिएनन्। आशा पनि कैद थियो। श्रम पनि कैद थियो। सत्य पनि कैद थियो। त्यहाँ समय घडीको सुईले होइन, पीडाले नापिन्थ्यो। दिनहरू बित्थे, तर जीवन अगाडि बढेको अनुभूति कसैलाई हुँदैनथ्यो।
प्रत्येक बिहान एउटै घण्टी बज्थ्यो। घण्टीको आवाजसँगै सयौँ मानिस उठ्थे। कसैले झाडु समात्थे। कसैले बाँसका चोया। कसैले ऊन। दिनभरि हात चल्थे। रातभरि सपना रोकिन्थे। कारागारको एउटा ठूलो हलभित्र कैदीहरू मुढा बुन्थे।
अर्को हलमा गलैँचा। कतै बाँसका टोकरी बन्थे। कतै काठमा कलाकृति कोरिन्थ्यो। उनीहरूको श्रमले सौन्दर्य जन्माउँथ्यो, तर त्यो सौन्दर्य कहिल्यै उनीहरूको जीवनमा फर्केर आउँदैनथ्यो। श्रम उनीहरूको थियो। सिर्जना उनीहरूको थियो। तर प्रतिफल सधैँ अरूकै हुन्थ्यो।
एक जना वृद्ध कैदी सधैँ एउटै कुरा दोहोर्याउँथे, “यहाँ हाम्रो श्रम स्वतन्त्र छ। हामी मात्र कैद छौँ।” नयाँ आएका कैदीहरू त्यो सुनेर मुस्कुराउँथे। उनीहरूलाई त्यो वाक्य अतिशयोक्ति लाग्थ्यो। तर केही महिनापछि उनीहरूको मुस्कान हराउँथ्यो। त्यस वाक्यको अर्थ उनीहरूको आफ्नै जीवन बन्थ्यो। कहिलेकाहीँ सत्य बुझ्न शब्दभन्दा अनुभव आवश्यक पर्छ।
कारागारभित्र एउटा मानिसको नाम सबैले फुसफुसाएर उच्चारण गर्थे। शेखर। उनी कुनै सरकारी कर्मचारी थिएनन्। प्रहरी पनि थिएनन्। जेलर पनि थिएनन्। तर उनको आदेश जेलरभन्दा ठूलो मानिन्थ्यो। मानिसहरू उनको मुस्कानभन्दा उनको मौनतासँग बढी डराउँथे, किनकि त्यो मौनतापछि सजाय आउँथ्यो। उनले कारागारलाई भवनका रूपमा हेर्दैनथे। व्यापारका रूपमा हेर्थे। कैदीहरूलाई मानिसका रूपमा होइन, स्रोतका रूपमा हेर्थे। श्रमलाई सम्मानका रूपमा होइन, मुनाफाका रूपमा हेर्थे। त्यसैले कारागारको हरेक पसिनामा उनको हिसाब लुकेको थियो।
हजारौँ मुढा बनाइन्थे। गलैँचाहरू बुनिन्थे। काठमा सुन्दर आकृतिहरू कोरिन्थे। ती सबै शहरका ठूला पसलहरूमा पुग्थे। धनी मानिसका बैठक कोठाहरू सजाउँथे। मानिसहरूले ती कलाकृतिको प्रशंसा गर्थे। तर ती बनाउने हातहरू भने च्यातिएका चप्पलभित्र लुकेर बाँचिरहेका हुन्थे। उनीहरूका औँलामा रगतका धर्का थिए। तर त्यो रगत कसैले देख्दैनथ्यो। बजारले वस्तु किन्थ्यो, श्रमिकको पीडा होइन।
एक दिन युवा कैदी आर्यनले वृद्ध भीमसेनलाई सोध्यो, “हामीले बनाएको सामानको पैसा कहाँ जान्छ?” भीमसेन केहीबेर मौन रहे। त्यसपछि बिस्तारै भने, “नदी बग्छ। तर सबै पानी समुद्रमा पुग्दैन।” आर्यनले त्यतिबेला त्यो रूपक बुझेन। तर केही दिनपछि सबै स्पष्ट भयो। हरेक भुक्तानी बाटोमै हराउँथ्यो। श्रमको मूल्य कैदीसम्म पुग्दैनथ्यो। माथिका केही हातहरूमा हराउँथ्यो। ती हातहरूले कहिल्यै पसिना बगाएका थिएनन्। काम गर्ने हातहरू खाली रहन्थे। गन्ने हातहरू धनी बन्दै जान्थे। त्यो कारागारको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना थियो।
एक दिन एउटा व्यापारी आयो। उसले ट्रकभरि सामान लग्यो। कागजमा हस्ताक्षर भयो। राति कसैको बैंक खातामा रकम पुग्यो। तर श्रमिकका हातमा केही पुगेन। त्यो रात आर्यन धेरैबेर सुत्न सकेन। उसले आफ्ना हातहरू हेरिरह्यो। ती हातमा बाँसका काँडाले बनाएका घाउ थिए। ऊनले बनाएका चिरा थिए। तर ती घाउहरूको कुनै मूल्य थिएन। अचानक उसलाई आफ्ना बुवाको वाक्य सम्झना आयो “छोरा, श्रम कहिल्यै सस्तो हुँदैन। सस्तो हुने भनेको श्रमिकलाई हेर्ने दृष्टि हो।” त्यो वाक्यले उसको अन्तरमनमा एउटा आगो बाल्यो।
त्यो रात कारागारको अन्धकार अझ बाक्लो भयो। बाहिर पूर्णिमाको चन्द्रमा उदाएको थियो। भित्र मानिसहरूको मनमा अमावस्या थियो। दिनहरू बित्दै गए। शेखरको प्रभाव झन् बढ्दै गयो। कारागारभित्र आउने तरकारीदेखि लिएर लुगा, औषधि, निर्माण सामग्री र श्रमको भुक्तानीसम्म सबै अदृश्य जालोभित्र बाँधिएका थिए। आर्यनले पहिलो पटक महसुस गर्यो डरको पनि एउटा अर्थतन्त्र हुँदोरहेछ। जहाँ भय मुद्रा बन्छ। मौनता कर बन्छ। र अन्याय नियम बन्छ।
कोही बोल्दैनथ्यो। किनकि बोल्नेहरू एक्ला पारिन्थे। उनीहरूको काम खोसिन्थ्यो। सुविधा रोकिन्थ्यो। रातको निद्रा खोसिन्थ्यो। कारागारभित्र अर्को सजाय पनि थियो। एक्लोपन। मानिसलाई कोठामा थुन्दा शरीर कैद हुन्छ। तर आवाज खोस्दा आत्मा कैद हुन्छ। त्यसैले सबैभन्दा ठूलो जेल पर्खालले बनाएको हुँदैन। भयले बनाएको हुन्छ। भयले विवेकलाई बाँध्छ। विवेक बाँधिएपछि मानिस आफैँ आफ्नो पहरेदार बन्छ।
एक साँझ वृद्ध भीमसेनले आर्यनलाई भने, “फलामले मानिसलाई धेरै दिन थुन्न सक्छ। तर लोभले आत्मालाई जीवनभरि थुन्छ।” आर्यनले पहिलो पटक शेखरतिर गहिरिएर हेर्यो। उसले एउटा मानिस देखेन। उसले लोभको अनुहार देख्यो। त्यही क्षणदेखि कारागार उसको लागि सजायको ठाउँ मात्र रहेन। त्यो मानव अन्तरात्माको युद्धभूमि बन्यो। जहाँ एउटा पक्षमा शक्ति थियो। अर्को पक्षमा सत्य। एउटा पक्षमा भय थियो। अर्को पक्षमा मौन प्रतिरोध। र इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ तरबारले युद्ध जित्न सक्छ, तर अन्तिम विजय सधैँ विवेककै हुन्छ।
भोलिपल्ट बिहान पनि घण्टी उस्तै बज्यो। सूर्य उस्तै उदायो। कैदीहरू उस्तै पङ्क्तिमा उभिए। करखा फेरि चल्न थाल्यो। बाँस फेरि चिरियो। ऊन फेरि बुनियो। सबै कुरा बाहिरबाट हेर्दा उस्तै देखिन्थ्यो। तर एउटा कुरा बदलिइसकेको थियो।आर्यनको मन। अब उसले मुढा बुन्ने प्रत्येक डोरीमा एउटा प्रश्न देख्थ्यो। गलैँचाको प्रत्येक धागोमा एउटा चिच्याहट सुन्थ्यो। पसिनाको प्रत्येक थोपामा एउटा मौन अन्याय टल्किरहेको अनुभव गर्थ्यो। श्रमले सिर्जना गरेको सौन्दर्य र श्रमिकले भोगेको पीडाबीचको दूरीले उसको अन्तर्मनलाई अशान्त बनाइरहेको थियो।
दिन बित्दै जाँदा उसले एउटा सत्य बुझ्न थाल्यो। मानिसलाई भोकले मात्र दास बनाउँदैन, अन्यायलाई सामान्य ठान्ने बानीले पनि दास बनाउँछ। जब अन्याय दैनिक जीवनको हिस्सा बन्छ, विवेक बिस्तारै निदाउँछ। अनि निदाएको विवेकभन्दा खतरनाक कारागार अर्को हुँदैन। फलामका पर्खालहरू शरीरलाई थुन्छन्, तर मौनताले आत्मालाई कैद गर्छ। यही मौनता अन्यायको सबैभन्दा बलियो पहरेदार बन्छ।
कारागारको एउटा कुनामा केही वृद्ध कैदीहरू सधैँ चुपचाप काम गर्थे। उनीहरू कम बोल्थे, तर धेरै बुझ्थे। उनीहरूको अनुहारमा समयले कोरेका गहिरा रेखाहरू थिए। आँखामा वर्षौँको पीडा जमेको थियो। एक दिन उनीहरूमध्येका भीमसेनले आर्यनलाई बिस्तारै भने, “यहाँ सबैभन्दा ठूलो सजाय पर्खाल होइन। आशा हराउनु हो।” त्यो वाक्य आर्यनको हृदयमा धेरैबेर प्रतिध्वनित भइरह्यो। उसले महसुस गर्यो जुन दिन मानिसले आशा गुमाउँछ, त्यही दिन ऊ वास्तवमै कैदी बन्छ।
दिनहरू बित्दै गए। शेखरको प्रभाव अझ बढ्दै गयो। उसले श्रमलाई वस्तु बनायो। विश्वासलाई व्यापार बनायो। डरलाई शासन बनायो। कारागारभित्र एउटा अदृश्य राज्य जन्मिएको थियो, जहाँ नियमभन्दा शक्तिको मूल्य ठूलो थियो। त्यहाँ सत्य बोल्नुभन्दा मौन बस्नु सुरक्षित मानिन्थ्यो। न्यायको प्रतीक्षा गर्नेहरू थाकिसकेका थिए। अब उनीहरू अर्को बिहानको प्रतीक्षा मात्र गर्थे। प्रत्येक दिन उस्तै थियो। तर प्रत्येक दिनले उनीहरूको आत्माबाट केही न केही चोर्दै लगिरहेको थियो।
एक रात वृद्ध भीमसेनले आकाशतिर हेर्दै आर्यनलाई सोधे, “तिमीले कहिल्यै सोच्यौ, तारा किन यति टाढा भएर पनि चम्किरहेका हुन्छन्?” आर्यनले मौन हुँदै टाउको हल्लायो। भीमसेन मुस्कुराए। “किनकि उनीहरू अन्धकारसँग युद्ध गर्दैनन्। उनीहरू केवल प्रकाश बाँड्छन्।” त्यो उत्तर साधारण थिएन। त्यो एउटा जीवन दर्शन थियो। मानिसले कहिलेकाहीँ अन्यायसँग लड्नुभन्दा पहिले आफ्नै विवेकलाई उज्यालो बनाउनुपर्छ। बाहिरको क्रान्ति सधैँ भित्रको जागरणबाट जन्मिन्छ। अन्धकारलाई गाली गरेर उज्यालो आउँदैन। एउटा दीपक बाल्नुपर्छ।
केही सातापछि कारागारमा नयाँ हाकिम आए। उनको अनुहार कठोर थिएन, तर दृष्टि असाध्यै गम्भीर थियो। उनले पहिलो दिन कुनै भाषण दिएनन्। कुनै आदेश पनि सुनाएनन्। उनी केवल कारागारमा घुमे। कैदीहरूको हात हेरे। ती हातमा परेका घाउहरू नियाले। काठको धुलोले ढाकिएका अनुहारहरू पढे। अनि धेरैबेर मौन रहे। किनकि मौन निरीक्षण प्रायः हजार शब्दभन्दा गहिरो हुन्छ।
उनले एउटा मात्र प्रश्न सोधे “यी हातहरूको श्रम कहाँ पुग्छ?” प्रश्न सरल थियो। तर उत्तर अत्यन्त कठिन। कारागारभरि मौनता फैलियो। त्यो मौनता वर्षौँदेखि दबाइएको सत्यको थियो। बिस्तारै एउटा वृद्ध उठे। त्यसपछि अर्को। त्यसपछि अर्को। उनीहरूको आवाज काँपिरहेको थियो, तर सत्य काँपेको थिएन। जब पहिलो सत्य बोलिन्छ, दोस्रो सत्यलाई साहस मिल्छ। त्यसपछि तेस्रो। त्यसपछि चौथो। मौनताको बाँध बिस्तारै फुट्न थाल्यो। कागजहरू खुले। हिसाबहरू जाँचिए। अदृश्य बाटाहरू देखिन थाले। श्रमको मूल्य बाटोमै हराउने रहस्य क्रमशः उजागर हुँदै गयो।
शेखर पहिलो पटक मौन भयो। पहिले अरूको मौनताले उसको शक्ति बढाएको थियो। अब आफ्नै मौनताले उसको भय प्रकट गरिरहेको थियो। आर्यनले त्यही दिन बुझ्यो। झूटलाई टिकाइराख्न असंख्य शब्द चाहिन्छ। तर सत्यलाई एउटा वाक्य नै पर्याप्त हुन्छ। सत्य ढिलो बोल्न सक्छ, तर बोलिसकेपछि उसको प्रतिध्वनि धेरै टाढासम्म पुग्छ।
केही महिनापछि कारागारको वातावरण बदलिन थाल्यो। काम उही थियो। करखा उही थियो। मुढा उस्तै बनिरहेका थिए। तर मानिसहरूको अनुहारमा एउटा आत्मसम्मानको उज्यालो जन्मिएको थियो। श्रमले पहिलो पटक आफ्नै मूल्य भेट्न थालेको थियो। त्यो परिवर्तन केवल आर्थिक थिएन। त्यो आध्यात्मिक थियो। किनकि जहाँ श्रमको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ मानिस आफ्नै अस्तित्वसँग फेरि जोडिन्छ। वृद्ध भीमसेनले मुस्कुराउँदै भने, “रोटीले शरीर बाँच्छ। सम्मानले आत्मा।”
एक दिन आर्यनले कारागारको पर्खालको छेउमा उम्रिएको एउटा सानो बिरुवा देख्यो। त्यो कसैले रोपेको थिएन। सायद हावाले कुनै बीउ ल्याएको थियो। फलामको छायाँमा पनि हरियो जीवन जन्मिएको थियो। त्यो बिरुवा एउटा मौन प्रतीक थियो। सत्यलाई धेरै समय थुन्न सकिन्छ। बाटो रोक्न सकिन्छ। तर सधैँका लागि मार्न सकिँदैन। जीवनले सधैँ आफ्नो बाटो खोज्छ।
ऋतु फेरियो। वर्षा आयो। पर्खालहरू भिजे। तर आर्यनको मनमा एउटा नयाँ आकाश खुलिसकेको थियो। उसले बुझ्यो।कारागार केवल बाहिरी संरचना होइन। लोभ, घृणा, प्रतिशोध र अहङ्कार पनि कारागार हुन्। फलामका साङ्ला एक दिन खुल्न सक्छन्। तर मनका साङ्ला नखुलेसम्म मानिस वास्तवमै स्वतन्त्र हुँदैन।
एक साँझ, जब अस्ताउँदो सूर्यले कारागारको पर्खाललाई सुनौलो रङले छोपिरहेको थियो, आर्यनले आँखाहरू बन्द गर्यो। उसलाई पहिलो पटक लाग्यो स्वतन्त्रता ढोका खुल्नु मात्र होइन। स्वतन्त्रता त विवेक जाग्नु हो। त्यही क्षण पर्खाल उस्तै थिए। ढोका उस्तै थिए। पहरेदारहरू उस्तै थिए। तर एउटा कुरा बदलिएको थियो।मानिसको चेतना। चेतना बदलिएको ठाउँमा इतिहासले आफैँ नयाँ अध्याय लेख्न थाल्छ।
आर्यनले अन्तिम पटक आकाशतिर हेर्यो। साँझको उज्यालो बिस्तारै अन्धकारमा विलीन हुँदै थियो। तर उसलाई लाग्यो अन्धकारले कहिल्यै उज्यालोलाई हराउँदैन। उसले केही समय ढाक्न मात्र सक्छ। सत्य पनि यस्तै हुन्छ। उसलाई दबाउन सकिन्छ। बदनाम गर्न सकिन्छ। केही समयका लागि मौन बनाउन सकिन्छ। तर उसको स्वभाव बग्नु हो। सत्य नदीजस्तै हो। पहाडले रोक्न खोजे पनि उसले अर्को बाटो बनाउँछ। चट्टानले थुन्न खोजे पनि उसले आफ्नै समुद्र खोजेर बग्छ। त्यसैले अन्यायको आयु जतिसुकै लामो देखिए पनि त्यसको आधार सधैँ भय हुन्छ, र न्यायको यात्रा जतिसुकै ढिलो भए पनि त्यसको आधार सत्य हुन्छ।
उसले आफ्ना हातहरू हेर्यो। ती हातमा अझै घाउहरू थिए। बाँसका काँडाले बनाएका निशानहरू थिए। ऊनका धागाले चिरेका रेखाहरू थिए। तर आज ती घाउहरू पीडाका चिन्हजस्ता लागेनन्। ती त संघर्षका पदक बनेका थिए। उसले महसुस गर्यो, शरीरमा लागेको घाउ समयले निको पार्छ, तर विवेकमा लागेको घाउ केवल सत्यले मात्र निको पार्न सक्छ।
कारागार उस्तै थियो। फलामका साङ्लाहरू उस्तै थिए। पर्खालहरू उस्तै उभिएका थिए। पहरेदारहरू पनि उस्तै थिए। तर एउटा अदृश्य परिवर्तन भइसकेको थियो। मानिसहरूको चेतना जागिसकेको थियो। जब चेतना जाग्छ, त्यही क्षण इतिहासले मौन रूपमा नयाँ अध्याय लेख्न सुरु गर्छ। परिवर्तनको पहिलो आवाज सडकमा होइन, अन्तरात्मामा जन्मिन्छ। बाहिरी क्रान्ति भित्रको जागरणको प्रतिध्वनि मात्र हो।
त्यस दिन कारागारबाट कुनै मानिस बाहिर निस्केको थिएन। तर धेरै आत्माहरू आफ्नै डरबाट मुक्त भएका थिए। उनीहरूले पहिलो पटक बुझेका थिए सबैभन्दा कठोर जेल फलामको होइन, भयको हुन्छ। सबैभन्दा बलियो साङ्ला हातखुट्टामा होइन, मौन विवेकमा बाँधिएका हुन्छन्। ती साङ्ला फुटेपछि मानिसलाई कसैले कैद गर्न सक्दैन।
रात फेरि विस्तारै कारागारमाथि ओर्लियो। तर त्यो रात पहिलेजस्तो थिएन। पर्खालहरूले अझै मौनता बोकेका थिए, तर त्यो मौनता अब पराजयको थिएन। प्रतीक्षाको थियो। आशाको थियो। परिवर्तनको थियो। टाढा पूर्व दिशामा एउटा तारा चम्किरहेको थियो। आर्यनले त्यसतर्फ हेर्दै मुस्कुरायो। उसलाई लाग्यो—प्रत्येक अन्धकारको भाग्यमा एउटा प्रभात लेखिएको हुन्छ।
उसले आँखाहरू बिस्तारै बन्द गर्यो। कुनै प्रार्थना गरेन। कुनै गुनासो पनि गरेन। केवल एउटा सत्यलाई आफ्नो हृदयमा स्थिर हुन दियो मानिसलाई अन्ततः बचाउने अदालत कुनै भवनभित्र हुँदैन। त्यो त आफ्नै अन्तरात्माभित्र बसिरहेको हुन्छ। जब त्यो अदालत जाग्छ, पर्खालहरू ढल्न समय लाग्न सक्छ। साम्राज्यहरू केही दिन अझै टिक्न सक्छन्। तर अन्यायको पतन त्यही क्षणदेखि सुरु भइसकेको हुन्छ।
इतिहास शक्ति, धन वा भयले लेखिँदैन। तिनीहरूले केही समयका लागि मानिसलाई झुकाउन सक्छन्, सत्यलाई ढाक्न सक्छन्, न्यायलाई विलम्ब गराउन सक्छन्; तर युगको अन्तिम निर्णय त विवेकले नै गर्छ। जब मानिसको अन्तरात्मा जाग्छ, अन्यायको सबैभन्दा बलियो साम्राज्य पनि भित्रभित्रै भत्किन थाल्छ। त्यसपछि कारागार केवल सजायको स्थान रहँदैन, आत्मबोधको तीर्थस्थल बन्छ। पीडा प्रतिशोधमा होइन, प्रार्थनामा रूपान्तरित हुन्छ। श्रम शोषणको प्रतीक होइन, सम्मान र आत्मगौरवको उत्सव बन्छ। अनि मानिसले संसारलाई जित्नुभन्दा ठूलो विजय प्राप्त गर्छ उसले आफ्नै हराएको आत्मालाई पुनः भेट्छ। त्यही भेट नै स्वतन्त्रताको सर्वोच्च अर्थ हो। त्यही चेतनाको उज्यालोमा इतिहासले आफ्नो सबैभन्दा सुन्दर अध्याय लेख्न सुरु गर्छ। (उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)